Fuqarolik ishlarida sudlovga tegishlilik: da’voni qayerga berish kerak?

22 ta maslahat holatiga asoslangan · Yangilangan 4-oktabr, 2026 · Koreyscha asl matndan tarjima qilingan.

Fuqarolik da’vosi, qoida tariqasida, javobgar manzili bo‘yicha vakolatli sudga beriladi. Biroq mulkiy huquqlar, huquqbuzarlik, iste’molchi bilan tuzilgan bitimlar va boshqa holatlarda alohida vakolatli sud belgilanishi mumkin. Sudlovga tegishlilik to‘g‘risidagi kelishuv, birgalikdagi javobgarlar, oilaviy yoki ijro ishi ekaniga qarab natija o‘zgarishi mumkin. Shu bois talabning xususiyati va da’vo berilgan paytdagi holatlarni birgalikda ko‘rib chiqish lozim.

Ishtirokchilar → Da’vogar → Javobgar → Iste’molchi → Da’vo bermoqchisiz: qaysi sud vakolatli? → Nizo elektron tijorat, uyma-uy savdo yoki bo‘lib to‘lashga oidmi? → Ha (elektron tijorat 36, uyma-uy savdo 53, bo‘lib to‘lash 44-moddalari) → Iste’molchi manzili yoki yashash joyidagi sudning mutlaq vakolati qo‘llanishi mumkin → Yo‘q → Da’vo mulkiy huquq yoki huquqbuzarlikdan kelib chiqadimi? → Ha (FPK 8 va 18-moddalari) → Asosiy qoida: javobgar manzili; muqobil joydagi sud ham vakolatli bo‘lishi mumkin → Muayyan huquqiy munosabat bo‘yicha yozma sud kelishuvi bormi? → Ha (FPK 29-modda) → Da’vo berilgan paytdagi holatni tekshiring (FPK 33-modda) → Sud vakolati da’vo berilgan paytdagi holatga qarab belgilanadi → Bir nechta javobgar bo‘lsa, talab va umumiy faktlarni tekshiring (FPK 25-modda) → Haqiqiy talabsiz tarafni faqat sud tanlash uchun qo‘shmang → Kelishuv, iste’molchi bandi va e’tirozsiz …

Asosiy qoidalar

Fuqarolik ishlarida asosiy sudlovga tegishlilik javobgarning umumiy sudlovga tegishlilik mezoni bo‘yicha aniqlanadi; jismoniy shaxs uchun bu mezon, qoida tariqasida, uning manzilidir (Fuqarolik protsessual kodeksi, 2- va 3-moddalar (민사소송법 제2조·제3조)).
Mulkiy huquqlarga oid da’volar yashash joyi yoki majburiyat bajariladigan joydagi sudga ham berilishi mumkin; huquqbuzarlikdan kelib chiqqan da’volar esa huquqbuzarlik sodir etilgan joydagi sudga ham berilishi mumkin (Fuqarolik protsessual kodeksi, 8- va 18-moddalar (민사소송법 제8조·제18조)).
Birgalikda huquqbuzarlik sodir etgan shaxslar kabi bir nechta javobgarga nisbatan da’volar bir xil faktik asosga tayansa, o‘zaro bog‘liq ishlar bo‘yicha sudlovga tegishlilik tan olinishi mumkin. Biroq faqat sudlovga tegishlilikni vujudga keltirish maqsadida, aslida unga nisbatan haqiqiy talab bo‘lmagan taraf ishga jalb etilsa, bu sudlovga tegishli sudni tanlash huquqini suiiste’mol qilish deb topilishi mumkin (Fuqarolik protsessual kodeksi, 25-modda (민사소송법 제25조); Koreya Respublikasi Oliy sudining 2011-yil 29-sentabrdagi 2011마62-sonli ajrimi).
Taraflar muayyan huquqiy munosabatga oid birinchi instansiya sudlovga tegishliligi haqida yozma ravishda kelishib olishlari mumkin. Biroq standart shartlarda iste’molchi uchun asossiz ravishda noqulay bo‘lgan sudlovga tegishlilik kelishuvi haqiqiy emas deb topilishi mumkin (Fuqarolik protsessual kodeksi, 29-modda (민사소송법 제29조); Shartnoma standart shartlarini tartibga solish to‘g‘risidagi qonun, 14-modda (약관의 규제에 관한 법률 제14조)).
Sudlovga tegishlilik to‘g‘risida kelishuv bo‘lsa ham, javobgar sudlovga tegishlilik buzilganini da’vo qilmasdan ishning mohiyati yuzasidan fikr bildirsa yoki sud muhokamasiga tayyorgarlik majlisida bayon etsa, sud muhokamasida ishtirok etish orqali sudlovga tegishlilik vujudga kelishi mumkin (Fuqarolik protsessual kodeksi, 30-modda (민사소송법 제30조)).
Sudlovga tegishlilik da’vo berilgan paytdagi holatga qarab aniqlanadi. Shu sababli, da’vo berilgan paytda qonuniy ravishda vujudga kelgan sudlovga tegishlilik keyinchalik holatlar o‘zgarib, uning asosi yo‘qolgan taqdirda ham saqlanib qolishi mumkin (Fuqarolik protsessual kodeksi, 33-modda (민사소송법 제33조)).
Elektron tijorat va uyma-uy savdoga oid nizolarda iste’molchining manzili bo‘yicha vakolatli sudning mutlaq sudlovga tegishliligi tan olinishi mumkin. Bo‘lib-bo‘lib to‘lash shartnomalariga oid nizolarda ham xaridorning manzili yoki yashash joyidagi sudning mutlaq sudlovga tegishliligi masalasi ko‘riladi (Elektron tijorat va boshqalarda iste’molchilarni himoya qilish to‘g‘risidagi qonun, 36-modda (전자상거래 등에서의 소비자보호에 관한 법률 제36조); Uyma-uy savdo va boshqalar to‘g‘risidagi qonun, 53-modda (방문판매 등에 관한 법률 제53조); Bo‘lib-bo‘lib to‘lash savdosi to‘g‘risidagi qonun, 44-modda (할부거래에 관한 법률 제44조)).

Ko‘p beriladigan savollar

Q. Qarz undirish bo‘yicha da’voni albatta javobgar manzili bo‘yicha berish kerakmi?

Umumiy qoida bo‘yicha da’vo javobgar manzili bo‘yicha vakolatli sudga beriladi. Biroq qarz kabi mulkiy huquqlarga oid da’volar majburiyat bajariladigan joydagi sudga ham berilishi mumkin. Misolda, alohida kelishuv bo‘lmasa, kreditorning joriy manzili majburiyat bajariladigan joy deb tan olinishi mumkinligi tushuntirilgan (Fuqarolik protsessual kodeksi, 8-modda (민사소송법 제8조); Fuqarolik kodeksi, 467-modda (민법 제467조)).

Holat 3

Q. Birgalikda huquqbuzarlik sodir etgan shaxslarni javobgar sifatida birgalikda ko‘rsatsam, da’voni qaysi sudga berishim mumkin?

Birgalikda huquqbuzarlik sodir etgan shaxslarga nisbatan talablar bir xil faktik asosga tayansa, o‘zaro bog‘liq ishlar bo‘yicha sudlovga tegishlilik tan olinadi va ulardan biriga nisbatan vakolatli sudda ishni birgalikda yuritish mumkin. Biroq faqat sudlovga tegishlilikni vujudga keltirish maqsadida, aslida unga nisbatan haqiqiy talab bo‘lmagan shaxs javobgar sifatida qo‘shilsa, o‘zaro bog‘liq ishlar bo‘yicha sudlovga tegishlilik tan olinmasligi mumkin.

Holat 1, Holat 4, Holat 6

Q. Faqat shartnomada belgilangan vakolatli sudga da’vo berishim kerakmi?

Sudlovga tegishlilik to‘g‘risidagi kelishuv muayyan huquqiy munosabatga oid yozma kelishuv ekanini hamda uning mutlaq ekanini tekshirish lozim. Shartnomadagi standart shartlar orqali iste’molchiga uzoq hududdagi sud belgilab, unga katta noqulaylik tug‘dirilsa, bunday kelishuv adolatsiz deb topilib, haqiqiy emas bo‘lishi mumkin. Iste’molchi bilan tuzilgan bitimlarga alohida mutlaq sudlovga tegishlilik qoidasi tatbiq etilsa, ushbu qoida shartnomadagi kelishuvdan ustun turishi mumkin.

Holat 5, Holat 12, Holat 15, Holat 20

Q. Sudlovga tegishlilik buzilganini da’vo qilmasdan avval javob arizasini topshirgan bo‘lsam, ishni boshqa sudga o‘tkazib bo‘lmaydimi?

Javob arizasi topshirilganining o‘zi sud muhokamasida ishtirok etish orqali sudlovga tegishlilikni darhol vujudga keltirmaydi. Misolda, javob arizasi sud majlisida bayon etilmagan bo‘lsa, sudlovga tegishlilik buzilganini da’vo qilish mumkinligi tushuntirilgan. Biroq sud majlisida ishning mohiyatiga doir javob bayon etilsa, sudlovga tegishlilik vujudga kelishi mumkin. Shu sababli sudlovga tegishlilik buzilganiga doir e’tiroz hamda ishning mohiyatiga doir javob bilan qanday muomala qilishga e’tibor berish lozim (Fuqarolik protsessual kodeksi, 30-modda (민사소송법 제30조)).

Holat 18, Holat 21

Q. Sudlovga tegishlilik buzilgani sababli ishni boshqa sudga o‘tkazish haqidagi ariza rad etilsa, shikoyat qilish mumkinmi?

Misolda keltirilgan sud amaliyoti izohiga ko‘ra, sudlovga tegishlilik buzilgani sababli ishni boshqa sudga o‘tkazish masalasi sud tomonidan o‘z tashabbusi bilan ko‘rib chiqiladi, taraflarda esa ishni o‘tkazish haqida ariza berish huquqi tan olinmagan. Shu bois arizani rad etish to‘g‘risidagi ajrim ustidan shikoyat qilishga yo‘l qo‘yilmasligi mumkin. Bunday rad etish ajrimi sababli arizachi noqulay ahvolga tushgan deb bo‘lmasligi vajidan maxsus shikoyatni nomaqbul deb topgan holat ham mavjud.

Holat 2

Q. Talab huquqini o‘tkazib olgan shaxs yoki kafil ham dastlabki shartnomadagi sudlovga tegishlilik to‘g‘risidagi kelishuvga rioya qilishi kerakmi?

Misolda keltirilgan sud amaliyotiga ko‘ra, shartnomaviy talab huquqini alohida tartibda olgan shaxs ushbu talab munosabatiga biriktirilgan sudlovga tegishlilik to‘g‘risidagi kelishuvning kuchini ham o‘z zimmasiga olishi mumkin. Boshqa tomondan, asosiy qarzdor bilan kreditor o‘rtasidagi bunday kelishuv, qoida tariqasida, alohida kelishuv bo‘lmasa, kafilga tatbiq etilmaydi.

Holat 10, Holat 22

Q. Turmush o‘rtog‘im bilan ajrashmagan bo‘lsam, u bilan munosabatda bo‘lgan shaxsga nisbatan da’voni oilaviy sudga berishim kerakmi?

Misolda tushuntirilishicha, ajrashishga asoslangan zararlarni qoplash talabi oilaviy sud vakolatiga kiradi. Biroq nikoh munosabatlari buzilmagan, ajrashish yakunlanmagan va ajrashish to‘g‘risidagi ish ham ko‘rilmayotgan bo‘lsa, uchinchi shaxsga nisbatan talab umumiy fuqarolik ishi hisoblanadi. Shuning uchun holatlarga qarab ish oilaviy sudga tegishlimi yoki umumiy fuqarolik ishi ekanini aniqlash lozim.

Holat 7

Q. Internet orqali xarid qilish yoki uyma-uy savdo bilan bog‘liq nizolarni faqat sotuvchi belgilagan sudda ko‘rish kerakmi?

Misolga ko‘ra, masofaviy savdo bilan shug‘ullanuvchi tadbirkor bilan tuzilgan bitimga oid ishlar da’vo berilgan paytda iste’molchining manzili bo‘yicha vakolatli sudning mutlaq vakolatiga kiradi. Uyma-uy savdoga oid ishlar ham iste’molchi manzili va shu kabilar bo‘yicha vakolatli sudning mutlaq vakolatiga kiradi. Shu sababli, shartnomadagi standart shartlarda sotuvchi taraf joylashgan sud belgilangan bo‘lsa ham, qonundagi mutlaq sudlovga tegishlilik qoidasi tatbiq etilishini tekshirish kerak.

Holat 12, Holat 20

Q. Tuman yoki shahar sudlari to‘lov buyrug‘i va da’voni ta’minlash choralariga oid barcha ishlarni ko‘radimi?

Tuman va shahar sudlarining vakolati ish turiga va da’vo qiymatiga qarab farq qiladi. Misolda tushuntirilishicha, tuman yoki shahar sudida chiqarilgan va kuchga kirgan to‘lov buyrug‘iga e’tiroz bildirish haqidagi da’vo bo‘lsa ham, ijro hujjatidagi huquq miqdori kichik ishlar doirasidan oshsa, da’vo tegishli tuman yoki shahar sudi joylashgan hududga vakolatli tuman sudiga yoki uning bo‘linmasiga berilishi kerak. Tuman yoki shahar sudi tayinlagan da’voni ta’minlash chorasi bo‘yicha uni asosiy xatlovga aylantirish haqidagi ariza ham o‘sha tuman sudiga yoki uning bo‘linmasiga beriladi.

Holat 11, Holat 16, Holat 17, Holat 19

Tegishli qonunlar

Fuqarolik protsessual kodeksi, 1-modda (민사소송법 제1조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 2-modda (민사소송법 제2조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 3-modda (민사소송법 제3조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 8-modda (민사소송법 제8조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 18-modda (민사소송법 제18조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 25-modda (민사소송법 제25조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 27-modda (민사소송법 제27조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 29-modda (민사소송법 제29조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 30-modda (민사소송법 제30조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 33-modda (민사소송법 제33조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 34-modda (민사소송법 제34조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 39-modda (민사소송법 제39조)
Fuqarolik protsessual kodeksi, 449-modda (민사소송법 제449조)
Fuqarolik kodeksi, 467-modda (민법 제467조)
Shartnoma standart shartlarini tartibga solish to‘g‘risidagi qonun (약관의 규제에 관한 법률), 2-modda (약관의 규제에 관한 법률 제2조)

E’tibor bering

Sudlovga tegishlilik talab turi, javobgar yoki iste’molchining manzili, majburiyat bajariladigan joy va huquqbuzarlik sodir etilgan joyga qarab o‘zgarishi mumkin. Shu sababli faqat bitta mezonga asoslanib xulosa qilmaslik kerak.
Sudlovga tegishlilik to‘g‘risida kelishuv bo‘lsa ham, uning mutlaq kelishuv ekanini, standart shart iste’molchiga asossiz ravishda noqulay ekanini va maxsus qonundagi mutlaq sudlovga tegishlilik qoidasi tatbiq etilishini tekshirish lozim.
Javob arizasi topshirilgach, ishning mohiyatiga oid fikr sud majlisida bayon etilsa, sud muhokamasida ishtirok etish orqali sudlovga tegishlilik vujudga kelishi mumkin. Sudlovga tegishlilik buzilganiga e’tiroz bildirish uchun faqat javob arizasini topshirish yetarlimi va majlisda fikr bayon etilganmi, shularni tekshirish kerak.
Misollarda tuman va shahar sudlariga taalluqli kichik ishlar bo‘yicha pul mezonining avvalgi va o‘zgartirilgan miqdorlari keltirilgan. Miqdor mezonini qo‘llashda tegishli ishga tatbiq etiladigan mezon va da’vo qiymatini hisoblash usulini tekshirish lozim.

Manba holatlar

Ushbu qo‘llanma quyidagi Koreya yuridik yordam korporatsiyasi holatlari (koreys tilida) asosida AI tomonidan tuzilgan.

Bu Koreya huquqi haqida umumiy ma’lumot, sizning holatingiz uchun yuridik maslahat emas. Advokat yoki Koreya yuridik yordam korporatsiyasiga murojaat qiling (Koreyada 132).