1-bo‘lim — Insoniy hikoya

Universitet kampusidan bir ko‘cha narida Azizbek kichik bar ochgan edi. U mijozlarining ko‘pi talaba bo‘lgani uchun gavjum dars kunlari savdo yaxshi yurardi. Bir oqshom o‘zini ikkinchi kurs talabasi deb tanishtirgan Dilnoza dugonalari bilan kirib, ichimlik buyurtma qildi. U 18 yoshdan oshganini aytdi, ammo tug‘ilgan kuni hali kelmagan, 19 yoshga to‘ladigan yilning 1-yanvari ham hali yetib kelmagandi.

Azizbekning oldida oddiy ko‘ringan, lekin xavfli tanlov turardi: mijozni ranjitmaslik uchun ichimlik sotish yoki qonunni buzmaslik uchun buyurtmani rad etish. U ikkinchi yo‘lni tanladi. Chunki voyaga yetmaganlarga alkogol sotish nafaqat jarima, balki jinoiy javobgarlikka ham olib kelishi mumkin. Shunda Azizbek o‘ylab qoldi: yosh, ishlayotgan yoki universitetda o‘qiyotgan kishi bo‘lsa ham, unga ichimlik sotishni taqiqlash tadbirkorning kasbiy erkinligini haddan tashqari cheklamaydimi?

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Asosiy savol shuki: Koreyaning Yoshlarni himoya qilish to‘g‘risidagi qonuni bo‘yicha qonuniy mezonga ko‘ra hali yosh hisoblangan shaxsga alkogol sotishni taqiqlash bar egasining kasbiy faoliyat erkinligini buzadimi? Bunga javob berish uchun, avvalo, qonun yoshni qanday belgilashini va cheklov buzilganda qanday oqibatlar kelib chiqishini tushunish kerak.

3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nima deydi?

Koreyaning Yoshlarni himoya qilish to‘g‘risidagi qonuni alkogolni yoshlarga zararli mahsulotlar qatoriga kiritadi. Qonun bo‘yicha bunday mahsulotni yoshga sotish, tarqatish, ijaraga berish yoki bepul taqdim etish taqiqlanadi. Taqiq avtomat, o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish uskunasi yoki aloqa vositasi orqali sotishga ham tegishli.

Qonundagi taqiqning mazmuni oddiy: yosh deb hisoblangan kishiga alkogolni sotish ham, bepul berish ham mumkin emas.

Qonunda “yosh” tushunchasi kundalik gaplashuvdagi “yigirma yoshga kirmagan” degan ifoda bilan belgilanmaydi. Umumiy qoida — 19 yoshga to‘lmagan shaxs yosh hisoblanadi. Biroq alohida istisno mavjud: 19 yoshga to‘ladigan kalendar yilning 1-yanvaridan boshlab u qonun ma’nosida yoshlar toifasiga kirmaydi. Demak, shaxsning aynan tug‘ilgan kuni kelishini kutish shart emas, lekin u 19 yoshga to‘ladigan yilning 1-yanvariga ham hali yetmagan bo‘lsa, qonun uni yosh deb үзлуксиз ҳисоблайди.

Amалда бу қоидани қуйидагича тушуниш мумкин:

  • Агар шахс шу календарь йилда 19 ёшга тўладиган бўлса, ўша йилнинг 1-январидан бошлаб ёшлар тоифасига кирмайди.
  • Агар унинг 19 ёшга тўладиган йили ҳали келмаган бўлса, у қонун бўйича ёш ҳисобланади — ҳатто 18 ёшдан ошган бўлса ҳам.
  • Сотувчи мижозни ишончли тарзда текшириши керак. Ёшни тасдиқловчи ҳужжат бўлмаса ёки маълумот шубҳали кўринса, сотувни рад этиш хавфсизроқ йўлдир.

Қонунга хилоф равишда ёшга алкогол сотган шахсга нисбатан 10 миллион вонгача маъмурий устама тўлов қўлланиши мумкин. Бундан ташқари, қоидабузарлик учун икки йилгача озодликдан маҳрум қилиш ёки 20 миллион вонгача жарима назарда тутилган. Шунинг учун бу талабни бузиш фақат савдодан тушган даромадга оид кичик таваккал эмас.

Ёшни нотўғри аниқлаш сотувчини жавобгарликдан автоматик равишда озод қилмайди. Текширув ва хизмат кўрсатиш қоидаларини олдиндан йўлга қўйиш муҳим.

4-бўлим — Корея судлари бу масалага қандай қарайди?

Корея Конституцияси инсонга касб танлаш ва уни амалга ошириш эркинлигини кафолатлайди. Бироқ бу ҳуқуқ чекланиши мумкин: чеклов қонуний мақсадни кўзлаши, унга мос бўлиши ва жамият учун келтирадиган фойдаси тадбиркорга тушадиган зарардан устун туриши керак.

Корея Конституциявий суди барларда ёшларга ичимлик сотишни чекловчи қоидаларни баҳолаган илгариги ишида тадбиркорнинг касбий эркинлиги маълум даражада чекланишини тан олган. Аммо суд бу чекловни мутаносиб эмас деб топмаган. Суднинг умумий мулоҳазасига кўра, ёшларнинг назоратсиз ичимлик истеъмол қилиши уларнинг таълимига, ишга мослашишига, жисмоний ва руҳий камолотига жиддий зарар етказиши мумкин. Бундай зарар эса фақат шахснинг ўзига эмас, оиласи ва жамиятга ҳам таъсир қилади.

Судлар одатда тадбиркор кўрадиган иқтисодий ноқулайлик билан ёшларни ҳимоя қилишнинг жамият учун муҳим манфаатини солиштиради. Ёшларнинг саломатлиги ва соғлом камолотига берилган аҳамият катта бўлгани учун сотувчига қўйилган чеклов, қоида тариқасида, асосли деб қаралади.

Қолаверса, амалдаги ёш таърифи аввалги умумий “19 ёшга тўлмаган” мезонига қўшимча равишда, 19 ёшга тўладиган йилнинг 1-январидан бошлаб истисно қилади. Бу айрим кишиларга алкоголь сотиш мумкин бўладиган даврни туғилган кунидан олдинроқ бошлайди. Шу сабабли амалдаги қоида тадбиркор эркинлигига аввалги тартибдан ҳам камроқ аралашади, деган хулосага келиш мумкин.

5-бўлим — Қонунни Азизбекнинг вазиятига татбиқ этсак

Биринчи қадам: Дилнозанинг қонун бўйича қайси тоифага киришини аниқлах. Дилнозанинг 18 ёшдан ошгани ўз-ўзидан унга ичимлик сотиш мумкинлигини англатмайди. Агар у 19 ёшга шу йил эмас, келаси календарь йилда тўладиган бўлса, шу йилнинг 1-январи ҳали келмагани учун қонун уни ёш деб ҳисоблайди.

Иккинчи қадам: тақиқнинг нимага қаратилганини кўриш. Азизбекка мижознинг талаба экани ёки ишлаши эмас, унинг қонун белгилаган ёш тоифасига кириш-кирмаслиги муҳим. Катта ёшдагиларга хос масъулиятли кўриниш ёки ўзини мустақил тутиш ҳам ёшни тасдиқламайди.

Учинчи қадам: Азизбекка таъсирини ўлчаш. У айрим мижозларга ичимлик сотиш имкониятидан маҳрум бўлади, демак, унинг касбий фаолияти чекланади. Бироқ бу чеклов барни ёпиш ёки қонуний мижозларга хизмат кўрсатишни тақиқламайди. Қоида фақат муайян ҳимояга муҳтож тоифага алкоголь сотишни ман этади.

Тўртинчи қадам: жамоат манфаатини ҳисобга олиш. Назоратсиз алкоголь истеъмоли ёшларнинг ўқиши, меҳнат фаолияти ва соғлом ривожланишига путур етказиши мумкин. Бу хавфни камайтириш қонуний ва муҳим мақсад ҳисобланади. Судлар, одатда, шу манфаатни сотувчининг муайян савдодан маҳрум бўлиши билан солиштирганда, ёшларни ҳимоя қилишга устувор аҳамият беради.

Бешинчи қадам: Конституцияга зидлик ҳақидаги даъвони баҳолаш. Илгариги суд амалиётида ҳам ёшларга алкогол сотиш тақиқи касбий эркинликни номутаносиб чекламайди, деган ёндашув қўлланган. Ҳозирги қоида эса 19 ёшга тўладиган йилнинг 1-январидан бошлаб шахсни ёшлар тоифасидан чиқаради. Шунинг учун Азизбекнинг қоида унинг касбий эркинлигини бузади, деган даъвоси муваффақият қозониши эҳтимоли паст.

6-бўлим — Хулоса: нима бўлди ва сиз нима қилишингиз керак?

Азизбек Дилнозанинг ёшини тасдиқловчи ҳужжатни кўриб, унинг 19 ёшга тўладиган йили ҳали бошланмаганини англади ва ичимлик сотишдан бош тортди. Бу қарор мижозни хафа қилган бўлса-да, қонун талабларига мос эди. Агар Азизбек сотувни амалга оширганида, унинг “Дилноза талаба эди” ёки “ўзини катта кўрсатди” деган изоҳи уни маъмурий ва эҳтимолий жиноий жавобгарликдан ишончли ҳимоя қилмас эди.

Шунга ўхшаш вазиятга дуч келган бар ва ресторан эгалари учун уч амалий маслаҳат:

  • Шахсни тасдиқловчи ҳужжатни текширинг. Фақат ташқи кўриниш ёки оғзаки айтилган ёшга ишонманг; 19 ёшга тўладиган йилнинг 1-январини ҳисобга олинг.
  • Шубҳа қолса, сотувни рад этинг. Бир мартаги савдодан воз кечиш қонунбузарлик ва оғир оқибатлар хавфидан афзал.
  • Ходимларга аниқ тартиб беринг ва уни ёзма қайд этинг. Ҳужжат талаб қилиш, ёшни ҳисоблаш ва шубҳали ҳолатда сотмаслик қоидалари ҳар бир ходимга тушунарли бўлсин.