Shartnomalar bo‘yicha umumiy qo‘llanma: shartnomaning tuzilishi va ijro etish tamoyillari

84 ta maslahat holatiga asoslangan · Yangilangan 4-oktabr, 2026 · Koreyscha asl matndan tarjima qilingan.

Shartnoma taraflari va uning mazmuni faqat shartnoma matniga qarab emas, balki uni tuzish jarayoni, taraflarning xohish-irodasi hamda amaldagi ijro munosabatlari kabi holatlar birgalikda hisobga olinib aniqlanadi. Standart shartlarni tushuntirish majburiyati, bir vaqtda ijro etishni talab qilish huquqi va shartnoma buzilishining oqibatlari ham hamma holatlarda bir xil belgilanmaydi. Shu sababli muayyan kelishuv va vaziyatni tekshirish lozim.

Shartnoma tomonlari → Mijoz → Tadbirkor → Mijoz standart shartli shartnomani ko‘rib chiqmoqda → Shart mijoz uchun noqulaymi? → yo‘q → ha → Mavqeni suiiste’mol qilish yoki qonuniy manfaat va oqilona kutishlarga zid adolatsizlik bormi? → ha, 6-modda → Muhim standart shart mijozga tushunarli qilib tushuntirildimi? → yo‘q, 3-modda → Faqat noqulaylik shartni haqiqiy emas qilmaydi Holatlar birgalikda baholanadi → Tushuntirish shart bo‘lgan bo‘lsa tadbirkor shartni shartnoma mazmuni sifatida vaj qila olmaydi → Adolatsizlikni baholang → Shartning ahamiyatini tekshiring → Odatiy savdo holatini tekshiring → Mavqeni suiiste’mol qilish va adolatsizlik holatlari → Shartning bitimga bevosita ta’sir qilishi → Alohida tushuntirishsiz kutilishi mumkin bo‘lgan savdo odatlari

Asosiy qoidalar

Shartnoma sharti mijoz uchun noqulay ekanining o‘zi uni darhol haqiqiy emas deb topish uchun yetarli emas. Savdo munosabatlaridagi mavqeni suiiste’mol qilish yoki qonuniy manfaatlar va oqilona kutishlarga zid adolatsizlik mavjudligi birgalikda baholanadi (Shartnoma standart shartlarini tartibga solish to‘g‘risidagi qonun, 6-modda (약관의 규제에 관한 법률 제6조), 1-misol).
Shartnoma tuzishga bevosita ta’sir qiladigan muhim standart shartlar mijoz tushunadigan tarzda tushuntirilishi kerak. Biroq savdo munosabatlarida odatiy bo‘lgani uchun alohida tushuntirishsiz ham kutilishi mumkin bo‘lgan holatlar tushuntirish majburiyatiga kirmasligi mumkin (Shartnoma standart shartlarini tartibga solish to‘g‘risidagi qonun, 3-modda (약관의 규제에 관한 법률 제3조), 1- va 11-misollar).
Boshqa shaxs nomidan shartnoma tuzilganida, taraflarning xohish-irodasi bir xil bo‘lsa, shartnoma taraflari shu xohish-irodaga muvofiq belgilanadi. Ular bir fikrga kelmagan bo‘lsa, shartnoma mazmuni va uni tuzish jarayoni kabi muayyan holatlar hisobga olinib aniqlanadi (22-misol).
Ikki tomonlama shartnomalarda boshqa tomonning majburiyatini bajarish muddati kelganida, o‘z majburiyatini bajarishni rad etish huquqi — bir vaqtda ijro etishni talab qilish huquqi — masalasi yuzaga kelishi mumkin. Avval ijro etish majburiyati bo‘lsa ham, boshqa tomonning ijrosi jiddiy qiyinlashishiga olib keladigan holatlar mavjud bo‘lsa, ijroning xavf ostida ekanligi sababli e’tiroz bildirish huquqi tan olinishi mumkin (Fuqarolik kodeksi, 536-modda (민법 제536조), 6- va 12-misollar).
Taklif qiluvchi “belgilangan muddat ichida e’tiroz bildirilmasa, taklif qabul qilingan deb hisoblanadi” deb ko‘rsatgan taqdirda ham, boshqa tomon javob berishga majbur bo‘lmasa, bu ko‘rsatmaning o‘zi bilan uni taklifni qabul qilishga majbur qilib bo‘lmaydi (Fuqarolik kodeksi, 527- va 528-moddalar (민법 제527조·제528조); Savdo qonuni, 53-modda (상법 제53조); 13-misol).
Mahalliy davlat hokimiyati organi bilan tuziladigan shartnoma kabi holatlarda shartnomani yozma ravishda rasmiylashtirish uning tuzilish talabi bo‘lsa, tender g‘olibi deb topilishning o‘zi asosiy shartnoma tuzilganini anglatmasligi mumkin. Biroq g‘olib aniqlanib, asosiy shartlar belgilanganidan keyin e’londa ko‘rsatilmagan boshqa muhim shartlarni qo‘shishga yo‘l qo‘yilmasligi mumkin (Davlat ishtirokidagi shartnomalar to‘g‘risidagi qonun, 11-modda (국가를 당사자로 하는 계약에 관한 법률 제11조), 21-misol).
Shartnoma bo‘yicha uchinchi shaxsga ijro etishga kelishilgan bo‘lsa, talablar bajarilganda ushbu uchinchi shaxs qarzdordan bevosita ijro etishni talab qilishi mumkin. Biroq kim uchinchi shaxs hisoblanishi shartnomaning maqsadi va himoya doirasi kabi holatlarga qarab aniqlanadi (Fuqarolik kodeksi, 539-modda (민법 제539조), 15-misol).
Umumiy qoida bo‘yicha shartnomaning kuchi u tuzilgan paytdagi qonunga muvofiq belgilanadi. Keyinchalik qonun o‘zgarganining o‘zi yangi qoidalar avval tuzilgan shartnomalarga o‘z-o‘zidan tatbiq etilishini anglatmaydi (25-misol).

Ko‘p beriladigan savollar

Q. Shartnomadagi noqulay shartlar har doim haqiqiy emasmi?

Bunday emas. Shartnoma sharti mijoz uchun biroz noqulay ekanining o‘zi uni haqiqiy emas deb topish uchun yetarli emas. Adolatsizlik mavjudligini baholashda shartning noqulayligi va uning yuzaga kelish ehtimoli, bitim jarayoniga ta’siri hamda tegishli qonun hujjatlari kabi omillar birgalikda hisobga olinadi.

Holat 1

Q. Tadbirkor shartnomaning muhim shartlarini tushuntirmagan bo‘lsa, nima bo‘ladi?

Tadbirkor muhim shartlarni mijoz tushunadigan tarzda tushuntirishi kerak. Agar bu majburiyat buzilgan bo‘lsa, u tegishli shartlarni shartnoma mazmuni sifatida vaj qilib ko‘rsata olmaydi. Biroq savdo-sotiqda odatiy bo‘lgan yoki mijoz alohida tushuntirishsiz ham kutishi mumkin bo‘lgan holatlar bo‘yicha tushuntirish majburiyati tan olinmasligi mumkin.

Holat 1, Holat 11

Q. Boshqa shaxs nomidan shartnoma tuzgan bo‘lsam, kimdan javobgarlik talab qilishim kerak?

Shartnoma tuzgan shaxs bilan boshqa tomonning xohish-irodasi bir xil bo‘lsa, shartnoma taraflari shu xohish-irodaga muvofiq belgilanadi. Ular bir fikrga kelmagan bo‘lsa, shartnoma mazmuni va maqsadi, uni tuzish jarayoni hamda shartnoma tuzilishidan oldingi va keyingi holatlar asosida boshqa tomon kimni shartnoma tarafi deb tushunganiga qarab aniqlanadi.

Holat 22

Q. Avval men ijro etishim kerak bo‘lsa ham, boshqa tomon qarzini to‘lamasa, ijroni to‘xtata olamanmi?

Davomli savdo munosabatlarida avval tovar yoki xizmat yetkazib berilgan bo‘lsa-yu, to‘lash muddati o‘tgan qarz undirilmagan bo‘lsa yoki boshqa tomonning keyingi to‘lovni amalga oshirishi jiddiy shubha ostida bo‘lsa, ayrim hollarda navbatdagi ijroni rad etish mumkin. Bu masala kechikish bor-yo‘qligi, to‘lovni kafolatlash vositalari va taraflarning boshqa holatlari birgalikda hisobga olinib hal qilinadi.

Holat 6

Q. Boshqa tomon shartnomada belgilangan muddatgacha haqni to‘lamadi. Men ham ijro etishni rad qila olamanmi?

Agar taraflarning majburiyatlari o‘zaro haq evaziga bajariladigan bo‘lsa va boshqa tomonning majburiyatini bajarish muddati kelgan bo‘lsa, bir vaqtda ijro etishni talab qilish huquqini qo‘llash mumkin. Ijro muddatlari boshidanoq bir xil bo‘lishi shart emas; avval ijro etish majburiyati mavjud bo‘lgan paytda boshqa tomonning qarzini to‘lash muddati kelib qolgan holatda ham bu huquq masalasi yuzaga kelishi mumkin.

Holat 12, Holat 16

Q. Taklifda “belgilangan muddat ichida e’tiroz bildirilmasa, rozilik berilgan deb hisoblanadi” deb yozilgan bo‘lsa, bu rozilik sifatida qaraladimi?

Agar taklifni olgan tomon javob berishga majbur bo‘lmasa, taklif qiluvchi buni shunday deb belgilaganining o‘zi bilan uni taklifni qabul qilgan deb hisoblay olmaydi. Biroq doimiy savdo munosabatlari doirasidagi faoliyatga tegishli shartnoma kabi alohida qoidalar qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan holatlarni muayyan vaziyatga qarab tekshirish lozim.

Holat 13

Q. Mahalliy davlat hokimiyati organining tenderida g‘olib bo‘lsam, shartnoma darhol tuziladimi?

Misolda ko‘rib chiqilgan mahalliy davlat hokimiyati organi bilan tuzilgan shartnomada shartnomani yozma ravishda rasmiylashtirish uning tuzilish talabi bo‘lgan. Shu sababli g‘olib deb topilishning o‘zi asosiy shartnoma tuzilganini anglatmaydi. Biroq asosiy shartlar g‘olib aniqlanishi bilan belgilanganidan keyin tender e’lonida ko‘rsatilmagan muhim shartlarni qo‘shishga, alohida holatlar bo‘lmasa, yo‘l qo‘yilmasligi mumkin.

Holat 21

Q. Shartnoma bo‘yicha himoya doirasiga kirmaydigan tashrif buyuruvchilar ham uchinchi shaxs foydasiga tuzilgan shartnoma asosida himoyalanishi mumkinmi?

Shartnoma uchinchi shaxs foydasiga tuzilgan deb e’tirof etilgan taqdirda ham, kimlar himoya doirasiga kirishi shartnomaning maqsadi, faoliyatning xususiyati va tegishli obyektlardan foydalanish munosabatlari kabi holatlarga qarab belgilanadi. Misolda qo‘riqlanadigan binodan kundalik foydalanadigan birga yashovchi oila a’zolari himoya doirasiga kiritilgan, vaqtincha tashrif buyurgan shaxslar esa kiritilmagan.

Holat 15

Q. Shartnoma tuzilganidan keyin qonun o‘zgarsa, yangi qonun avvalgi shartnomalarga ham tatbiq etiladimi?

Umumiy qoida bo‘yicha shartnomaning kuchi u tuzilgan paytdagi qonunga muvofiq belgilanadi. O‘zgartirilgan qonunda uning avval tuzilgan shartnomalarga ham tatbiq etilishi haqida alohida qoida bo‘lmasa, yangi qonun allaqachon tuzilgan shartnomaga o‘z-o‘zidan tatbiq etiladi deb bo‘lmaydi.

Holat 25

Tegishli qonunlar

Shartnoma standart shartlarini tartibga solish to‘g‘risidagi qonun, 3- va 6-moddalar (약관의 규제에 관한 법률 제3조·제6조)
Fuqarolik kodeksi, 103-, 527-, 528-, 534-, 536- va 539-moddalar (민법 제103조·제527조·제528조·제534조·제536조·제539조)
Savdo qonuni, 52- va 53-moddalar (상법 제52조·제53조)
Moliyaviy operatsiyalarda haqiqiy ism-sharifdan foydalanish va maxfiylikni ta’minlash to‘g‘risidagi qonun, 3-modda (금융실명거래 및 비밀보장에 관한 법률 제3조)
Xususiy maktablar to‘g‘risidagi qonun, 28- va 51-moddalar (사립학교법 제28조·제51조)
Xususiy maktablar to‘g‘risidagi qonunni ijro etish to‘g‘risidagi farmon, 12-modda (사립학교법 시행령 제12조)
Ko‘p kvartirali binolarga egalik qilish va ularni boshqarish to‘g‘risidagi qonun, 18-, 23-, 28-, 29-, 41- va 42-moddalar (집합건물의 소유 및 관리에 관한 법률 제18조·제23조·제28조·제29조·제41조·제42조)
Uy-joy to‘g‘risidagi qonun, 44-modda (주택법 제44조)
O‘zaro jamg‘arma banklari to‘g‘risidagi qonun, 37-modda (상호저축은행법 제37조)
O‘zaro jamg‘arma banklari to‘g‘risidagi qonunni ijro etish to‘g‘risidagi farmon, 30-modda (상호저축은행법 시행령 제30조)
Avvalgi Mehnat standartlari to‘g‘risidagi qonun, 34-modda (구 근로기준법 제34조)
Kichik va o‘rta biznes kooperativlari to‘g‘risidagi qonun, 35-, 40- va 88-moddalar (중소기업협동조합법 제35조·제40조·제88조)
Mahalliy moliya to‘g‘risidagi qonun, 63-modda (지방재정법 제63조)
Davlat ishtirokidagi shartnomalar to‘g‘risidagi qonun, 11-modda (국가를 당사자로 하는 계약에 관한 법률 제11조)
Uy-joy ijarasini himoya qilish to‘g‘risidagi qonun, 3-modda (주택임대차보호법 제3조)

E’tibor bering

Bir xil turdagi shartnomalarda ham shartnoma matni, uni tuzish jarayoni va amaldagi ijro holatiga qarab taraflar, majburiyatlar doirasi va ijro muddatlari farq qilishi mumkin.
Bir vaqtda ijro etishni talab qilish huquqi yoki ijroning xavf ostida ekanligi sababli e’tiroz bildirish huquqini qo‘llashdan oldin boshqa tomon majburiyatini bajarish muddati kelgan-kelmaganini va ijroning xavf ostida ekanligiga sabab bo‘ladigan holatlar mavjudligini tekshirish kerak. Bunday huquqlarni shunchaki norozilik sababli qo‘llab bo‘lmaydi.
Taklifga javob berilmaganining oqibatlari savdo munosabatlari va qo‘llaniladigan qoidalarga qarab farq qilishi mumkin. Shu sababli “javob bermaslik — rozilik” degan jumlaning o‘zi asosida shartnoma tuzilgan deb xulosa qilmaslik kerak.
Misollarda keltirilgan qonun hujjatlari orasida avval amalлаж байсан qoidalarning mazmuni ham bor. Muayyan holatda shartnoma qachon tuzilganini va tegishli qonun hujjatlari hozir amalda ekanini tekshirish lozim.

Tegishli maqolalar

Birovning nomi bilan shartnoma tuzish: Qarz uchun kim javobgar bo'ladi?

Manba holatlar

Ushbu qo‘llanma quyidagi Koreya yuridik yordam korporatsiyasi holatlari (koreys tilida) asosida AI tomonidan tuzilgan.

Bu Koreya huquqi haqida umumiy ma’lumot, sizning holatingiz uchun yuridik maslahat emas. Advokat yoki Koreya yuridik yordam korporatsiyasiga murojaat qiling (Koreyada 132).