1. Insoniy voqea
Dilnoza Karimova Seul chekkasidagi bozorda kichik qahvaxona ochmoqchi edi. Ammo ruxsat olish uchun topshirgan arizasi rad etildi: amaldagi qonundagi bir qoida bo‘yicha, bozor rastasini faqat shu bozorda avvaldan faoliyat yuritayotgan savdogarning oila a’zosi egallashi mumkin edi. Dilnoza bu shartni adolatsiz deb bildi — u joyni ijaraga olishga va barcha talablarni bajarishga tayyor, biroq bozorda qarindoshi yo‘q edi.
U rad javobiga qarshi sudga murojaat qildi. Ishni ko‘rayotgan suddan mazkur qoida Konstitutsiyaga mosligini tekshirtirishni so‘radi, lekin sud bu so‘rovni qabul qilmadi. Shundan keyin Dilnoza Koreya Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risidagi qonunning 68-moddasi 2-qismida nazarda tutilgan konstitutsiyaviy shikoyat yo‘lidan foydalanishga qaror qildi. Endi savol uning shaxsiy nizosidan kengroq edi: qachon sud qonun yoki uning bir qismini konstitutsiyaga zid deb topadi?
2. Huquqiy savol
Koreya Konstitutsiyaviy sudi 68-modda 2-qismi asosidagi shikoyatni ko‘rib chiqib, qaysi shartlarda qonun konstitutsiyaga zid degan qaror chiqaradi? Bunday qaror butun qonunni bekor qiladimi yoki faqat uning ayrim qismiga yoxud muayyan vaziyatda qo‘llanishiga taalluqli bo‘lishi mumkinmi?
3. Koreya qonunchiligi nimani belgilaydi?
68-modda 2-qismidagi shikoyat, odatda, shaxsning suddagi ishi bilan bog‘liq qonun normasining konstitutsiyaviyligini tekshirtirishga qaratiladi. Agar ishni ko‘rayotgan oddiy sud tarafning qonunni konstitutsiyaviy tekshiruvga yuborish haqidagi iltimosini rad etsa, taraf Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qilishi mumkin. Shunday qilib, bu tartib alohida nizoni qayta ko‘rish emas, balki ishda muhim bo‘lgan qonun normasining Konstitutsiyaga mosligini baholash vositasidir.
Qonun Konstitutsiyaga zid deb topilishi uchun Konstitutsiyaviy sud sudyalarining kamida olti nafari uni konstitutsiyaga zid deb hisoblashi kerak.
Koreya Konstitutsiyaviy sudi to‘qqiz sudyadan iborat. Qonunni konstitutsiyaga zid deb topish qarori uchun zarur bo‘lgan olti ovoz — oddiy ko‘pchilikdan ko‘ra qat’iyroq talab. Sud qonunning maqsadi, u qo‘ygan cheklov va bu cheklovning Konstitutsiyadagi huquq hamda tamoyillarga muvofiqligini baholaydi.
Konstitutsiyaga zid deb topish qarorining doirasi turlicha bo‘lishi mumkin:
- butun qonun konstitutsiyaga zid deb topilishi mumkin;
- alohida modda yoki moddaning bir qismi bekor qilinishi mumkin;
- modda ichidagi muayyan band, jumla yoki uning bir bo‘lagi konstitutsiyaga zid deb topilishi mumkin.
Agar sud qonun yoki uning muayyan qismini konstitutsiyaga zid deb topsa, tegishli norma o‘z kuchini yo‘qotadi. Biroq ayrim qarorlarda qonun matni saqlanib, faqat uning muayyan holatda qo‘llanishi konstitutsiyaga zid deb e’lon qilinadi.
Ikkinchi holatni qonun matnini bekor qilish bilan aralashtirmaslik kerak. Bu — qarorning o‘zgartirilgan shakllaridan biri: norma matni qonunda qoladi, ammo uni ayrim vaziyatlarga tatbiq etish mumkin emas, deb belgilanadi. Demak, qarorning aynan nimani qamrab olgani — matnning o‘zimi yoki uning muayyan qo‘llanishimi — huquqiy oqibatni belgilaydi.
4. Koreya sudlari bunday masalaga qanday yondashadi?
Konstitutsiyaviy sud qonun adolatsiz tuyulishi yoki bir kishiga qiyinchilik tug‘dirishi bilangina uni konstitutsiyaga zid deb topmaydi. Sud, avvalo, nizodagi qoida shikoyatchining ishiga haqiqatan ta’sir qiladimi, so‘ngra esa qoida Konstitutsiya bilan kafolatlangan huquq va tamoyillarga zidmi, degan savollarni ko‘rib chiqadi.
Sud qaror doirasini ham diqqat bilan belgilaydi. Agar muammo butun qonunda emas, faqat bitta bandda bo‘lsa, butun qonunni bekor qilish o‘rniga shu band bilan cheklanishi mumkin. Agar qonun matnining o‘zi saqlanishi mumkin bo‘lsa-yu, lekin uni muayyan vaziyatda qo‘llash konstitutsiyaviy muammo tug‘dirsa, sud faqat shu qo‘llanishni konstitutsiyaga zid deb topadigan qaror chiqarishi mumkin.
Shuning uchun “konstitutsiyaga zid” degan xulosa har doim qonunning butunlay yo‘qolishini anglatmaydi: qaror ayrim qismga yoki normaning muayyan qo‘llanishiga tegishli bo‘lishi mumkin.
Shu bilan birga, olti sudyaning ovozi bo‘lmasa, qonunni konstitutsiyaga zid deb topish uchun zarur bo‘lgan ovozlar yig‘ilmagan bo‘ladi. Bu talab qaror qabul qilish uchun muhim institutsional mezondir; shikoyatning o‘zi qonun bekor bo‘lishini kafolatlamaydi.
5. Qoidalarni Dilnozaning ishiga tatbiq etish
Birinchidan, Dilnoza to‘g‘ri huquqiy masalani ko‘tardi: u faqat ruxsat berilmaganidan norozi emas, balki rad etishning bevosita asosiga aylangan qonun qoidasining Konstitutsiyaga mosligini shubha ostiga qo‘ydi. Agar shu qoida uning arizasiga tatbiq etilgan bo‘lsa, uning nizosi bilan norma o‘rtasida zarur aloqa mavjud.
Ikkinchidan, u oddiy suddan masalani konstitutsiyaviy tekshiruvga yuborishni so‘radi. Sud bu iltimosni rad etganidan so‘ng, 68-modda 2-qismi bo‘yicha Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish imkoniyati paydo bo‘ldi. Konstitutsiyaviy sud esa bozor ma’muriyatining rad javobini oddiy apellyatsiya sudi kabi qayta ko‘rmaydi; u, avvalo, qarorga asos bo‘lgan qonun normasining konstitutsiyaviyligini tekshiradi.
Uchinchidan, sud qarindoshlik talabining qonuniy maqsadi bor-yo‘qligini va bu maqsadga erishish uchun bunday cheklov zarur hamda mutanosib ekanini baholashi mumkin. Masalan, bozor faoliyatini tartibga solishning boshqa, huquqlarni kamroq cheklaydigan usullari mavjud bo‘lsa, faqat savdogarlarning qarindoshlariga imkon beruvchi qoida tenglik tamoyiliga oid jiddiy savollarni tug‘diradi. Bu tahlil natijasi esa dalillar va qo‘llaniladigan konstitutsiyaviy mezonlarga bog‘liq bo‘ladi.
Nihoyat, qoida konstitutsiyaga zid degan xulosaga kelishning o‘zi yetarli emas: bunday qaror uchun kamida olti sudya shu fikrni qo‘llab-quvvatlashi kerak. Agar ular Dilnozaning shikoyatiga asos bo‘lgan qarindoshlik talabини конституцияга зид деб топса, суд бутун қонунни эмас, айнан шу талабни белгиловчи bandni bekor qilishi mumkin. Boshqa tomondan, sud qonun matnini saqlab, uning Dilnoza kabi muayyan holatlarga tatbiq etilishini konstitutsiyaga zid deb e’lon qilishi ham mumkin. Bu ikki qarorning huquqiy oqibatlari bir xil emas.
6. Xulosa: nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?
Dilnozaning xayoliy ishida Konstitutsiyaviy sud kamida olti ovoz bilan bozor rastasini faqat amaldagi savdogarlarning qarindoshlariga beruvchi talab konstitutsiyaga zid, degan qarorga keldi, deb tasavvur qilaylik. Sud butun bozor haqidagi qonunni emas, aynan qarindoshlik shartini belgilagan qismini bekor qildi. Natijada Dilnozaning arizasi shu shart asosida rad etilishi mumkin bo‘lmay qoldi; u endi boshqa, qonuniy mezonlar bo‘yicha ko‘rib chiqilishi kerak. Konstitutsiyaviy qarор эса унга автоматик равишда рухсатнома бермайди — у фақат рад этишга асос бўлган конституцияга зид тўсиқни бартараф этади.
Shunga o‘xshash vaziyatga duch kelsangiz, quyidagilarni yodda tuting:
- Rad javobining aynan qaysi qonun normasiga tayanganini aniqlang. Qaror, qonun matni va ishga taalluqli hujjatlarni saqlang.
- Oddiy sudda konstitutsiyaviy tekshiruvni so‘rash imkoniyatini ko‘rib chiqing. So‘rov rad etilsa, 68-modda 2-qismi bo‘yicha shikoyat berish shartlari va muddatlarini mutaxassis bilan tekshiring.
- Talabni aniq qo‘ying. E’tiroz butun qonunga, bitta bandga yoki normaning faqat muayyan holatda qo‘llanishiga qaratilganmi — buni dalillar va o‘z huquqingizga ta’siri bilan tushuntiring.
