1. Câu chuyện của một chuyến xe

Sáng sớm, Minh Anh, giám đốc một công ty vận tải nhỏ tại Hàn Quốc, nhận được tin tài xế Tuấn bị cảnh sát dừng xe. Trên thùng xe có những kiện hàng chưa được phủ bạt để ngăn rơi vãi. Tuấn bị xử phạt vì vi phạm quy định giao thông; ít lâu sau, công ty cũng nhận quyết định phạt tiền vì hành vi xảy ra trong lúc Tuấn làm việc.

Minh Anh không phủ nhận rằng chiếc xe đã chạy khi hàng chưa được che chắn đúng cách. Nhưng công ty có hồ sơ tập huấn an toàn, quy trình kiểm tra xe trước khi xuất bến và cả nội quy yêu cầu phủ bạt. Bà cho rằng công ty đã làm những gì hợp lý để ngăn vi phạm. Nếu vẫn phải nộp phạt chỉ vì Tuấn là nhân viên, liệu công ty có đang bị trừng phạt thay cho lỗi của người khác?

2. Câu hỏi pháp lý

Một doanh nghiệp có thể bị phạt chỉ vì nhân viên vi phạm trong khi thực hiện công việc, dù doanh nghiệp đã thực hiện các biện pháp phòng ngừa và giám sát cần thiết hay không? Câu trả lời phụ thuộc vào việc pháp luật có đòi hỏi chứng minh lỗi riêng của doanh nghiệp hay chỉ dựa vào quan hệ lao động.

3. Luật Hàn Quốc quy định gì?

Một số điều luật của Hàn Quốc sử dụng cơ chế thường gọi là quy định xử phạt kép: người trực tiếp vi phạm bị phạt, đồng thời doanh nghiệp hoặc cá nhân kinh doanh cũng có thể bị phạt nếu hành vi xảy ra trong phạm vi công việc. Nhưng cơ chế này không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp luôn phải chịu trách nhiệm chỉ vì đã thuê người vi phạm.

Quy định cũ của Luật Giao thông đường bộ, được áp dụng trong giai đoạn liên quan đến vụ việc, quy định rằng doanh nghiệp cũng bị phạt nếu người đại diện, nhân viên hoặc người làm công vi phạm một số nghĩa vụ giao thông khi thực hiện công việc. Quy định đó không nói rằng doanh nghiệp được miễn phạt nếu đã làm đầy đủ nghĩa vụ phòng ngừa.

Nguyên tắc trách nhiệm: Không thể áp đặt hình phạt lên một chủ thể chỉ vì người khác phạm tội hoặc vi phạm. Cần có cơ sở để quy trách nhiệm cho chính chủ thể bị phạt.

Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc đã áp dụng nguyên tắc này khi xem xét quy định cũ. Tòa nhận định rằng nếu luật chỉ dựa vào việc nhân viên phạm lỗi trong công việc mà không xem xét quyết định, cách tổ chức hoặc thiếu sót riêng của doanh nghiệp, thì doanh nghiệp đang bị phạt vì hành vi của người khác, bất kể có lỗi hay không. Cách xử phạt đó trái với nguyên tắc trách nhiệm được rút ra từ nguyên tắc nhà nước pháp quyền và nguyên tắc hợp pháp trong lĩnh vực hình sự.

Điểm mấu chốt: Trách nhiệm của doanh nghiệp không nên được suy ra tự động từ hành vi của nhân viên; phải xem xét doanh nghiệp có lỗi trong việc tổ chức, phòng ngừa hoặc giám sát hay không.

Luật sửa đổi được nêu trong khung pháp luật có hiệu lực từ năm 2016 đã thể hiện rõ khả năng miễn phạt này: doanh nghiệp không bị phạt nếu chứng minh đã không lơ là sự quan tâm và giám sát hợp lý đối với công việc nhằm ngăn chặn vi phạm.

Khi đánh giá trách nhiệm của doanh nghiệp, các yếu tố thực tế có thể gồm:

  • Doanh nghiệp có ban hành quy trình và hướng dẫn an toàn cụ thể hay không.
  • Nhân viên có được đào tạo, nhắc nhở và hướng dẫn cách thực hiện hay không.
  • Có cơ chế kiểm tra xe và hàng hóa trước khi xe rời bến hay không.
  • Khi phát hiện nguy cơ hoặc vi phạm, doanh nghiệp có biện pháp khắc phục và giám sát tiếp theo hay không.

4. Tòa án Hàn Quốc thường tiếp cận vấn đề này ra sao?

Trong phán quyết ngày 27 tháng 10 năm 2016, Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc tuyên rằng quy định cũ liên quan đến vụ việc này vi phạm nguyên tắc trách nhiệm. Lý do không phải là doanh nghiệp luôn được miễn trách nhiệm khi nhân viên sai phạm. Vấn đề là điều luật cũ áp đặt hình phạt mà không đòi hỏi phải xem xét liệu doanh nghiệp có lỗi riêng hay đã thực hiện những biện pháp phòng ngừa thích đáng.

Cách tiếp cận đó phân biệt hai tình huống. Nếu doanh nghiệp bỏ mặc việc tuân thủ, không huấn luyện nhân viên, không kiểm tra hoặc không sửa chữa thiếu sót đã biết, thì có thể có cơ sở quy trách nhiệm cho doanh nghiệp theo quy định áp dụng. Ngược lại, nếu luật cho phép phạt doanh nghiệp bất kể họ đã làm gì để ngăn chặn vi phạm, hình phạt có nguy cơ trở thành sự quy trách nhiệm thay cho người khác.

Nguyên tắc xét xử: Tòa cần xem xét trách nhiệm của doanh nghiệp với tư cách một chủ thể độc lập, thay vì coi lỗi của nhân viên là bằng chứng đủ để kết luận doanh nghiệp cũng có lỗi.

5. Áp dụng vào trường hợp của Minh Anh và Tuấn

Thứ nhất, hành vi của Tuấn xảy ra trong công việc. Tuấn đang lái xe tải của công ty và chở hàng theo nhiệm vụ được giao. Vì vậy, vụ việc thuộc loại tình huống mà quy định xử phạt kép có thể hướng đến.

Thứ hai, cần tách lỗi của tài xế khỏi trách nhiệm của công ty. Tuấn có thể phải chịu hậu quả pháp lý của việc không phủ bạt. Nhưng việc Tuấn vi phạm không tự động chứng minh rằng Minh Anh hoặc công ty đã có lỗi riêng.

Thứ ba, hồ sơ huấn luyện và quy trình của công ty có ý nghĩa. Nếu công ty thật sự tổ chức tập huấn, yêu cầu phủ bạt, kiểm tra việc tuân thủ và có cách xử lý khi phát hiện vi phạm, những chứng cứ này hỗ trợ lập luận rằng công ty đã thực hiện sự quan tâm và giám sát hợp lý. Chỉ nói rằng “đã đào tạo” có thể chưa đủ: nội dung, thời điểm, danh sách người tham gia và cách kiểm tra việc thực hiện đều quan trọng.

Thứ tư, cần xác định phiên bản luật làm căn cứ xử phạt. Nếu công ty bị phạt theo quy định cũ, vốn không cho phép xem xét công ty đã làm tròn nghĩa vụ phòng ngừa hay chưa, thì chính vấn đề hiến pháp mà Tòa án Hiến pháp đã giải quyết có thể áp dụng. Nếu việc xử phạt thuộc cơ chế luật sửa đổi, câu hỏi trọng tâm là công ty có thực sự thực hiện sự quan tâm và giám sát hợp lý hay không.

Thứ năm, bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực không nhất thiết chấm dứt mọi lựa chọn. Theo quy định về hiệu lực của phán quyết của Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc được nêu trong luật, điều khoản hình sự bị tuyên vi hiến về nguyên tắc mất hiệu lực hồi tố; có ngoại lệ nếu điều khoản đó từng được tuyên hợp hiến trước đó. Vì vậy, doanh nghiệp từng bị kết án dựa trên quy định cũ có thể xem xét yêu cầu xét xử lại, nhưng cần kiểm tra chính xác căn cứ pháp lý, thời điểm và tình trạng bản án. Việc có thể nộp đơn không đồng nghĩa yêu cầu chắc chắn được chấp nhận.

6. Kết luận: Chuyện gì xảy ra, và nên làm gì?

Trong câu chuyện này, Tuấn vẫn phải chịu trách nhiệm về hành vi trực tiếp của mình. Nhưng nếu công ty của Minh Anh bị phạt chỉ vì Tuấn là nhân viên, theo quy định cũ không cần xem xét công ty có lỗi hay không, hình phạt đối với công ty vấp phải nguyên tắc trách nhiệm mà Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc đã khẳng định. Nếu hồ sơ cho thấy công ty đã thực hiện các biện pháp phòng ngừa hợp lý, điều đó càng củng cố lập luận rằng không thể mặc nhiên quy lỗi cho công ty.

Nếu công ty từng bị phạt theo quy định cũ, Minh Anh nên rà soát hồ sơ để xác định căn cứ xử phạt và xem xét thủ tục yêu cầu xét xử lại. Còn với những vụ việc thuộc cơ chế luật sửa đổi, doanh nghiệp cần chứng minh bằng tài liệu thực tế rằng mình đã giám sát và phòng ngừa nghiêm túc.

  • Lưu giữ chứng cứ: bảo quản tài liệu đào tạo, nội quy, danh sách kiểm tra xe, hồ sơ nhắc nhở và biện pháp xử lý vi phạm.
  • Kiểm tra đúng điều luật và thời điểm: xác định quyết định xử phạt dựa trên phiên bản luật nào; nếu là quy định cũ đã bị tuyên vi hiến, hỏi luật sư về khả năng yêu cầu xét xử lại.
  • Biến quy trình thành việc làm có thể kiểm chứng: quy định rõ ai kiểm tra bạt che, kiểm tra vào thời điểm nào và ghi nhận kết quả ra sao; một nội quy chỉ nằm trên giấy khó chứng minh sự giám sát hợp lý.