Richard Dokinzning «Xudo aldanishi» (The God Delusion) kitobi bu yil nashr etilganiga 20 yil to‘ldi. Asarda din, ayniqsa nasroniylik muntazam tanqid qilinadi; 10 bobdan iborat kitobning 4-bobi — «Nega Xudo deyarli aniq mavjud emas» — asosiy muhokama sifatida ko‘riladi. 3 milliondan ortiq nusxada sotilib, 30 dan ortiq tilga tarjima qilingan kitob katta ta’sir ko‘rsatdi, ammo shu qadar katta bahs-munozaralarga ham sabab bo‘ldi.

Tarixiy zamin va kontekst

Dokinz evolyutsion biolog bo‘lib, «Xudbin gen» (1976) kitobi bilan tanilgan. U Kristofer Xitchens, Deniel Dennett va Sem Harris bilan birga «yangi ateizmning to‘rt chavandozi» deb atalgan. Kitob e’tibor qozonganining sabablaridan biri din va siyosiy hokimiyat o‘rtasidagi munosabatga doir xavotirlar edi. Manbada 1999-yilda AQSh Respublikachilar partiyasidan prezidentlikka nomzodlar o‘rtasidagi debatda Jorj U. Bushdan o‘zini eng ko‘p qaysi siyosiy faylasuf yoki mutafakkir bilan aynanlashtirishi so‘ralganida, u «Masih» deb javob bergani keltiriladi.

Asardagi asosiy bahs intellektual dizayn (tabiatning murakkabligi aqlli yaratuvchining niyatidan kelib chiqqani haqidagi da’vo) atrofida kechadi. Dokinz tirik organizmlarning murakkabligini tushuntirishda yaratuvchini tilga olish muammoni hal qilmasligini ta’kidlaydi. Uning mantiqiga ko‘ra, yaratuvchini izohlash uchun undan ham aqlliroq mavjudot yaratuvchini yaratganmi, degan savolni ham berish kerak.

Bunga qarshi kitobda tabiiy tanlanish (muhitga mos keladigan genetik o‘zgarishlarning keyingi avlodga o‘tishi jarayoni) orqali murakkablik qanday yuzaga kelishi mumkinligi tushuntiriladi. Dokinzning izohiga ko‘ra, tirik organizmlar sodda boshlang‘ich nuqtadan boshlab asta-sekin evolyutsiyalashgan, murakkablik esa faqat tasodif tufayli paydo bo‘lmaydi. Tasodifiy genetik o‘zgarishlar orasida muayyan muhitda yashab qolish va ko‘payishda ustunlik beradiganlari tabiiy tanlanish jarayonida saqlanib qoladi.

Bu xabar nimani anglatadi

«Xudo aldanishi»ga qarshi e’tirozlar asosan uch yo‘nalishda bo‘lgan: diniy e’tiqodni aslidan ko‘ra soddaroq va kulgili qilib ko‘rsatgani, Dokinzning ohangi haddan tashqari keskin va tajovuzkor ekani, ilm-fanni din o‘rniga qo‘ygani. Adabiyotshunos Terri Iglton Dokinz va boshqalar diniy e’tiqodni «birinchi kurs ilohiyot talabasi ham seskanadigan» darajada jo‘n karikatura qilib tasvirlaganini tanqid qilgan; ilohiyotshunos Alister Makgrat esa uning ritorikasini «keskin va tajovuzkor» deb baholagan.

Bunday e’tirozlar bo‘lganiga qaramay, Dokinz ommaviy munozaralarda muhim jihatdan chetlatilmagan. Manbada kitobga qarshi chiqishlar asosan intellektual bahs shaklida bo‘lgani tushuntiriladi. Bu holat so‘z erkinligi haqidagi munozarada nafaqat tanqid bildirish huquqini, balki tanqidga javob berish imkoniyati va munozara maydonini saqlab qolish masalasini ham ko‘rib chiqish kerakligini ko‘rsatadi.

Dokinz din evolyutsiya davomida shakllangan boshqa moyilliklarning qo‘shimcha mahsuli bo‘lishi mumkin, deb taxmin qilgan. Maqsadni intuitiv ravishda belgilashga moyillik yoki bolaning xavfdan qochishi uchun kattalarning gapiga ishonish qobiliyati dinning ildizlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, degan izohni bergan. Buni dinning kelib chiqishi haqidagi tasdiqlangan haqiqat sifatida emas, Dokinz ilgari surgan gipoteza sifatida tushunish kerak.

U dinning izohlash, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish, taskin berish va ilhomlantirish kabi to‘rt vazifasi borligini yozgan. Shu bilan birga, din insonga taskin berishi diniy e’tiqodning haqiqat ekanini isbotlamaydi, deb ta’kidlagan. Masalan, biror o‘quvchi e’tiqod o‘ziga taskin berishini shu e’tiqod haqiqat ekanining dalili deb bilsa, Dokinzning bu farqlashi taskin berish vazifasi bilan haqiqat masalasini alohida ko‘rib chiqishni talab qiladi. Bu taskinning qadrini inkor etishdan ko‘ra, hissiy foyda va dalillarga asoslangan xulosani bir narsa deb qabul qilmaslik kerakligini anglatadi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • «Xudo aldanishi» dinni, ayniqsa nasroniylikni tanqid qiladi; 10 bobdan 4 tasi asosiy muhokama sifatida ko‘rsatilgan.
  • Kitob 3 milliondan ortiq nusxada sotilgan va 30 dan ortiq tilga tarjima qilingan.
  • Asosiy e’tirozlar diniy e’tiqodning hajviy tasvirlanishi, tajovuzkor ohang va ilm-fanning yangi dindek taqdim etilishiga qaratilgan.
  • Dokinz dinning to‘rt vazifasi borligini tushuntirgan va taskin berishi e’tiqodning haqiqat ekanini isbotlamasligini ta’kidlagan.
  • Manbada aytilishicha, bugungi kunda Dokinz dinni tanqid qilgani bilan emas, balki transgender identitetga oid fikrlari bilan ko‘proq bahs-munozaralarga sabab bo‘ladigan shaxsdir.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • «Xudo aldanishi» kitobining ilk nashri chiqqan aniq sana keltirilmagan.
  • 3 milliondan ortiq nusxa haqidagi savdo ko‘rsatkichi qaysi paytdagi hisob-kitob ekani ham manbada aytilmagan.

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • Kitobdagi fikrlarni o‘qishda din haqidagi baho, tabiiy tanlanish izohi va dinning kelib chiqishiga doir taxminlarni bir-biridan farqlash mumkin.
  • Diniy e’tiqodning taskin berishi yoki ijtimoiy vazifasi haqida gap ketganda, bu vazifalarning izohi bilan e’tiqod haqiqat ekanini tasdiqlovchi dalillar bir xil savolmi, deb ko‘rib chiqish mumkin.
  • Din tanqidiga qo‘shilish yoki qo‘shilmaslikdan qat’i nazar, tanqidda qanday dalillar keltirilgani va unga qanday e’tirozlar bildirilganini birgalikda ko‘rib chiqish bahsning asosiy masalalarini aniqroq anglashga yordam beradi.