Janubiy Koreyada 1997-yil 30-dekabrdan beri o‘lim jazosi ijro etilmagan. Biroq o‘lim jazosi qonunda saqlanib qolgan va maqolaga ko‘ra, hozir o‘lim jazosiga hukm qilingan 56 kishi qamoqda saqlanmoqda. Koreya Kriminologiya va adliya siyosati instituti (한국형사·법무정책연구원) ilmiy xodimi Kim Degeun ularning 42 nafari bilan suhbatlashgan. Mahkumlarning tajribasini o‘rgangan tadqiqotchi sifatida u o‘lim jazosi tizimini tugatish kerak, deb hisoblaydi.
Fon va kontekst
Hozir o‘lim jazosiga hukm qilingan 56 kishidan 52 nafari Adliya vazirligiga qarashli jazoni ijro etish muassasalarida, 4 nafari esa harbiy qamoqxonada saqlanmoqda. O‘lim jazosi uzoq vaqtdan beri ijro etilmayotgani va unga hukm qilinganlar hanuz qamoqda saqlanayotgani — birgalikda ko‘rib chiqilishi kerak bo‘lgan ikki holat. Chunki o‘lim jazosining qonunda mavjudligi va amalda ijro etilishi bir-biridan farq qiladi.
Maqolaga ko‘ra, 1997-yilgacha o‘lim jazosiga hukm qilinganlar ish kunlari ertalab soat 6:00 dan 9:00 gacha bo‘lgan vaqtni jazo ijro etilishi mumkin bo‘lgan payt deb bilib yashagan. Soat 9:00 gacha hech narsa bo‘lmasa, yengil tortishgan, ammo ertasi tong so‘nggisi bo‘lishi mumkin degan o‘y bilan uxlagan. Maqoladagi bu izoh jazo ijrosi to‘xtatilganidan keyin ham qamoqda qolayotganlarning bugungi holatini avvalgi mahkumlar boshdan kechirgan kutish bilan qiyoslaydi.
Tadqiqotchi Kim suhbatlashgan mahkumlarning aksariyati qilgan ishidan uyat, iztirob yoki pushaymonlik his qilganini aytdi. Uning fikricha, ular jinoyat sodir etgan paytida shafqatsiz va qo‘rqinchli ko‘ringan bo‘lishi mumkin, ammo qamoqda uchratgan ko‘plab mahkumlar yoshi ulg‘aygan, zaif erkaklar edi. Bu suhbatlar mahkumlarning jinoyatlarini oqlaydigan yoki jabrlanuvchilar nomidan hukm chiqaradigan material emas; ular o‘lim jazosi haqidagi munozarada qamoqda saqlanayotgan odamlarning bugungi holati va his-tuyg‘ularini ham ko‘rib chiqishga undaydi.
Bu xabar nimani anglatadi
O‘lim jazosi haqidagi munozara nafaqat jazoning og‘irligiga, balki jazoning maqsadi va sud adolatini qanday tushunish masalasiga ham taalluqli. O‘lim jazosi uzoq vaqtdan beri ijro etilmayotgan bo‘lsa-da, u qonunda saqlanib qolgan va mahkumlar qamoqda. Shu bois tizimni saqlab qolish yoki bekor qilish masalasi voqelikdan uzilgan mavhum munozaragagina taalluqli emas. Biroq maqolada keltirilgan intervyularning o‘zi o‘lim jazosini bekor qilishning aniq asoslari yoki ijtimoiy oqibatlarini belgilab bera olmaydi.
Suhbatdoshlar pushaymonlik yoki iztirob his qilgani haqidagi izoh ham o‘lim jazosiga hukm qilingan ayrim kishilarning bugungi holatini ko‘rsatuvchi bir lavhadir. Bu ma’lumotning o‘zi jinoyat uchun javobgarlik, yetkazilgan zararning ko‘lami yoki qanday jazo munosib ekaniga doir xulosa chiqarish uchun yetarli emas. Mahkumlarni tushunishga urinishni jinoyat uchun javobgarlik masalasiga beriladigan baho bilan bir narsa deb qaramaslik muhim.
Masalan, o‘lim jazosi tizimini saqlab qolish yoki bekor qilish haqida qaror chiqarishni istagan o‘quvchi intervyularda aks etgan mahkumlar tajribasini inobatga olishi mumkin, ammo uni bu tizimni bekor qilish uchun zarur bo‘lgan barcha asoslarning o‘rnini bosadi deb bilmasligi mumkin. Shaxsiy tajriba bilan tizim haqidagi hukmni shu tarzda farqlash munozaradagi masalalarni aniqroq ko‘rib chiqishga yordam beradi.
Tegishli qonunlar va yordam haqida ma’lumot
Ichki huquqiy qo‘llanmaga ko‘ra, Jinoyat kodeksi (형법) o‘lim jazosini ham qo‘shib hisoblaganda jazolarning 9 turini belgilaydi (Jinoyat kodeksining 41-moddasi). Shu sababli o‘lim jazosi ijrosi to‘xtatilgan holatni uning qonunda jazo turlaridan biri sifatida saqlanib qolgan holatidan farqlash kerak. Maqolada ham Janubiy Koreyada o‘lim jazosi qonunda saqlanib qolgani, biroq keng miqyosda ijro etib bo‘lmaydigan tizim sifatida qaralishi aytiladi.
Biroq taqdim etilgan huquqiy qo‘llanmada jazo turlari, jazoni yengillashtirish va ijro etishga oid umumiy ma’lumotlar tushuntiriladi; unda o‘lim jazosini bekor qilish tartibi yoki maqolada tilga olingan mahkumlarning alohida ishlari ko‘rib chiqilmaydi. Qo‘llanmada aybini o‘z ixtiyori bilan tan olish yoki jazo muddatining o‘tishi kabi muayyan holatlar mavjud bo‘lgani uchungina jazo avtomatik ravishda yengillashtirilmasligi yoki ijro etishdan ozod qilinmasligi aytilgan. Bu qoidani mahkumlarning ishlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tatbiq etib, xulosa chiqarib bo‘lmaydi; alohida ishlar bo‘yicha huquqiy baho berishda aniq holatlar va tegishli qonun hujjatlarini alohida tekshirish kerak.
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- Janubiy Koreyada 1997-yil 30-dekabrdan beri o‘lim jazosi ijro etilmagan.
- Maqolaga ko‘ra, o‘lim jazosiga hukm qilingan 56 kishidan 52 nafari Adliya vazirligiga qarashli jazoni ijro etish muassasalarida, 4 nafari esa harbiy qamoqxonada saqlanmoqda.
- Tadqiqotchi Kim Degeun o‘lim jazosiga hukm qilingan 42 kishi bilan suhbatlashgan.
- Uning aytishicha, suhbatlashgan mahkumlarning aksariyati qilgan ishidan uyat, iztirob va pushaymonlik his qilgan.
- O‘lim jazosiga qarshi kurash bo‘yicha Jahon kuni — o‘lim jazosini sud jazosi sifatida bekor qilishga chaqiruvchi har yili o‘tkaziladigan xalqaro sana; u 10-oktabrga to‘g‘ri keladi.
Hozircha noma’lum jihatlar
- Tadqiqotchi Kim o‘lim jazosini bekor qilishni yoqlashiga qanday aniq asoslar keltirgani asl matnda aytilmagan.
- Suhbat uchun 42 kishi qanday tanlangani va suhbatlar qachon o‘tkazilgani ham noma’lum.
- Maqolada tilga olingan mahkumlarning qarashlari barcha mahkumlarning fikrini qay darajada ifodalashi noma’lum.
O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak
- O‘lim jazosi amalda ijro etilmayotgan holatni uning qonun bo‘yicha jazo turi sifatida saqlanib qolgan holatidan farqlab ko‘rish kerak.
- Intervyular 42 ishtirokchining tajribasiga oid xabar ekani, tanlash usuli va tadqiqot vaqti ko‘rsatilmaganini ham inobatga olish kerak.
- Jazo turlari bilan alohida ishlar bo‘yicha jazoni yengillashtirish yoki ijro etish masalalari bir-biridan farq qiladi. Muayyan huquqiy baho zarur bo‘lsa, tegishli qonun hujjatlari va ishga oid faktlarni alohida tekshirish kerak.
