2026-yilgi Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti ko‘zgu molekulalarning kerakli bir shaklini tanlab hosil qiluvchi kimyoviy reaksiyalarni o‘rgangan Anri Kagan va Genzo Soaiga berildi. Molekulyar formula va bog‘lanishlar bir xil bo‘lsa ham, atomlarning fazoda joylashish tartibi farq qilsa, organizmdagi dori ta’siri yoki xavfi ham o‘zgarishi mumkin. Bu tadqiqotga e’tibor qaratilayotganining sababi — dori yaratishda ikki shaklni farqlash va ulardan qaysi biri kerakli ta’sir ko‘rsatishini aniqlash muhimligini ko‘rsatishidir.

Tarixiy ma’lumot va kontekst

Ayrim molekulalar bir-birining ustiga to‘liq tushmaydigan ikki ko‘zgu shaklida mavjud bo‘ladi. Bunday molekulalar xiral birikmalar (bir-birining ustiga to‘liq tushmaydigan ko‘zgu shakllariga ega birikmalar) deb ataladi. Chap va o‘ng qo‘l bir-birining ko‘zgudagi aksi bo‘lsa-da, ustma-ust tushmagani kabi, molekulalardagi atomlar va bog‘lanishlar bir xil bo‘lib, fazoviy joylashuv esa farq qilishi mumkin.

Organizmdagi nishonlar yoki fermentlar ma’lum shakldagi molekulalar bilan boshqacha tarzda bog‘lanishi mumkin. Shu sababli ko‘zgu shakllari farq qiladigan dorilarni molekulyar formulasi bir xil ekan, organizmda ham bir xil ta’sir qiladi, deb bo‘lmaydi. Asimmetrik organik sintez kimyogarlarga ko‘zgu shakllaridan kerakli birini hosil qilish imkonini berdi.

1986-yilda Kagan ko‘zgu shakllari turlicha bo‘lgan katalizatorlar aralashtirilganda, mahsulotning bir shakli ko‘proq hosil bo‘lishiga olib keladigan nochiziqli effektni ko‘rsatdi. 2003-yilda Soai reaksiya natijasida hosil bo‘lgan mahsulot yana o‘ziga o‘xshash shaklning hosil bo‘lishini rag‘batlantiradigan avtokatalizga asoslanib, faqat bir ko‘zgu shaklini tanlab hosil qiluvchi reaksiyani taqdim etdi. Bu ikki tadqiqot ko‘zgu molekulalarni kerakli yo‘nalishda hosil qilish uchun kimyoviy vositalarni kengaytirgani bilan dori ishlab chiqishga aloqador.

Bu xabar nimani anglatadi

Dori ishlab chiqishda molekula shakllarini farqlash shunchaki tuzilishni tahlil qilish bilangina cheklanmaydi. Bir shakli davolashga yordam bersa, boshqa shaklining ta’siri kuchsizroq yoki zararli bo‘lishi mumkin. Shaklni tanlab sintez qilish texnologiyasi dori nomzodlarini yaratish va sinovlarda qaysi shakl ishlatilganini aniqlash uchun muhim bo‘lishi mumkin. Biroq muayyan dori odamlar uchun xavfsiz va samarali degan xulosaga kelish uchun aynan shu dori bo‘yicha klinik dalillarni alohida ko‘rib chiqish kerak.

Talidomid bilan bog‘liq holat bu xavfni ko‘rsatadi. Maqolaga ko‘ra, izomerlarning biri tinchlantiruvchi ta’sirga ega, boshqa shakli esa fiziologik rivojlanishning me’yordan chetga chiqishiga sabab bo‘ladi, deb hisoblanadi. Ikki shakl organizmda bir-biriga aylanishi mumkinligi sababli, homiladorlik paytida ularning istalgan birini qabul qilish xavfli ekani tushuntiriladi. Demak, faqat bir shaklni ajratib hosil qilish kimyoviy jihatdan mumkinligi va faqat shu shaklni qabul qilish xavfsiz degan xulosa bir xil narsa emas.

Resveratrol bu farq klinik sinov natijalarini talqin qilishda ham muhim bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatuvchi misoldir. Muallifning tadqiqot guruhi qizil uzum va yeryong‘oq tarkibida uchraydigan resveratrol birikmasini o‘rganib kelmoqda. Maqolaga ko‘ra, Altsgeymer kasalligini davolash uchun resveratrol bo‘yicha o‘tkazilgan klinik sinovlar natijalarining bir-biriga mos kelmagani ortida turli shakllar ishlatilgan bo‘lishi mumkin. Sichqon neyronlari ustida o‘tkazilgan tajribada sis-shakl TyrRS miqdorini oshirgan, yuqori konsentratsiyadagi trans-shakl esa TyrRSni kamaytirib, nerv shikastlanishiga olib kelgan.

Masalan, Altsgeymer kasalligiga oid sinovlar natijalarini taqqoslayotgan o‘quvchi natijalar yaxshi yoki yomon bo‘lganiga qarash bilangina cheklanmay, resveratrolning qaysi shakli ishlatilganini ham tekshirishi kerak. Biroq maqolada keltirilgan hujayra tajribasi natijalarining o‘zi odamlarda ham ayni ta’sir kuzatiladi, degan qat’iy xulosa chiqarish uchun yetarli emas. Asl matnda klinik sinovlarning har birida turli shakllar qanday ishlatilgani ham aniq bayon qilinmagan.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • 2026-yilgi Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti ko‘zgu molekulalarni tanlab hosil qilish bo‘yicha tadqiqot olib borgan Anri Kagan va Genzo Soaiga berildi.
  • Ayrim birikmalar molekulyar formulasi bir xil bo‘lsa ham, fazoviy tuzilishiga qarab organizmda turlicha ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
  • Maqolada talidomidning ikki shakli organizmda bir-biriga aylanishi mumkinligi va shu sababli homiladorlik paytida ularning istalgan biri xavfli ekani tushuntiriladi.
  • Sichqon neyronlari ustidagi tajribada resveratrolning sis-shakli TyrRS miqdorini oshirgan, yuqori konsentratsiyadagi trans-shakli esa TyrRSni kamaytirib, nerv shikastlanishiga olib kelgan.
  • Tadqiqot guruhi, shuningdek, Altsgeymer kasalligi bilan og‘rigan, miyasida tirozin miqdori oshgan bemorlarda TyrRS miqdori kamayganini kuzatganini bildirdi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Resveratrolning sis- va trans-shakllari odamdagi Altsgeymer kasalligi bilan og‘rigan bemorlarga turlicha ta’sir ko‘rsatishi klinik jihatdan tasdiqlanganmi — buni taqdim etilgan maqolaning o‘zi asosida bilib bo‘lmaydi.
  • Har bir klinik sinovda ikki shaklning qay tarzda ishlatilgani va bu farq natijalarga qanday ta’sir ko‘rsatgani aniqlanmagan.
  • Bemorlar miyasida kuzatilgan TyrRS kamayishi Altsgeymer kasalligining sababimi yoki kasallik jarayoni bilan birga yuz beradigan holatmi — buni maqola asosida xulosa qilib bo‘lmaydi.

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • Dori yoki salomatlikka oid birikmalar bo‘yicha tadqiqot natijalarini taqqoslaganda, sinovda ishlatilgan molekula shakli va konsentratsiyasi ko‘rsatilgan-ko‘rsatilmaganini tekshirish mumkin.
  • Natijalarni talqin qilishda ular hujayralar yoki sichqonlarda o‘tkazilgan tajriba natijasimi yoxud odamlar ishtirokidagi klinik sinov natijasimi, farqlash kerak.
  • Homiladorlik paytida talidomidning istalgan shaklini qabul qilish xavfli ekani haqidagi ogohlantirishni yodda tutish lozim. Muayyan dorini qabul qilish yoki qilmaslik haqida faqat maqoladagi kimyoviy tamoyillarga asoslanib qaror qilmasdan, o‘sha dori bo‘yicha yo‘riqnoma va tibbiyot xodimining tushuntirishiga murojaat qilish kerak.

Manbalar