1. Insoniy hikoya

Dilnoza Karimova Koreyada yashab, kichik tikuvchilik ustaxonasini yuritardi. Mahalliy idoraning qarori uning ishiga bevosita ta’sir qilganida, u bu qaror konstitutsiyaviy huquqlarini buzgan deb hisoblab, Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qilishga qaror qildi. Bunday murojaatda advokat ishtiroki talab qilingani uchun Dilnoza o‘z mablag‘idan vakil yolladi.

Ish sudda ko‘rib chiqilayotgan paytda vaziyat o‘zgardi: Dilnozaga ta’sir qilgan holat barham topdi. Sud endi konstitutsiyaviy qaror chiqarish uning huquqiy ahvolini o‘zgartirmaydi, degan xulosaga kelib, shikoyatni mohiyatan ko‘rib chiqmasdan rad etdi. Dilnoza esa advokatga to‘lagan haqini o‘ylab qoldi: agar konstitutsiyaviy adolatni ta’minlash davlat zimmasidagi vazifa bo‘lsa, bu xarajatni ham davlat qoplashi kerak emasmi?

2. Huquqiy savol

Konstitutsiyaviy shikoyat huquqiy manfaat yo‘qolgani sababli rad etilganda, shikoyatchi advokat yollash uchun sarflagan pulini davlatdan undira oladimi?

3. Koreya qonunchiligi nimani belgilaydi?

Koreyada konstitutsiyaviy sudlov oddiy ikki shaxs o‘rtasidagi nizodan kengroq vazifani bajaradi: u Konstitutsiyani himoya qilish, davlat hokimiyatini nazorat qilish va asosiy huquqlarni ta’minlashga xizmat qiladi. Shu sababli sudlov jarayonining ayrim xarajatlarini davlat zimmasiga oladi.

Ammo sud ishining xarajatlari bilan shikoyatchining o‘z cho‘ntagidan to‘lagan xarajatlari bir xil tushuncha emas:

  • Sudlov xarajatlari — masalan, sud yig‘imlari va Konstitutsiyaviy sudning ishni yuritish uchun qilgan xarajatlari. Bular davlat hisobidan qoplanadi.
  • Tomonning shaxsiy xarajatlari — shikoyatchining ishni olib borish uchun o‘zi to‘laydigan xarajatlar, jumladan, advokat haqi. Bular davlat zimmasidagi sudlov xarajatlariga kirmaydi.
Konstitutsiyaviy ish xarajatlarini davlat ko‘tarishi advokat haqini ham davlat qoplaydi, degani emas. Advokatga shikoyatchining o‘zi to‘lagan haq — tomonning shaxsiy xarajatidir.

Koreya Konstitutsiyaviy sudi 2015-yil 28-maydagi qarorida davlat zimmasidagi xarajatlarga sud yig‘imlari va sudning o‘zi qiladigan xarajatlar kirishini, shikoyatchining advokat haqini esa bu doiraga kiritmasligini belgilagan.

Bunda muhim jihat shuki, konstitutsiyaviy ishda advokat ishtiroki talab etilishi mumkin. Biroq majburiy vakillik talabi xarajatning o‘z-o‘zidan davlat tomonidan qoplanishini anglatmaydi. Qonunchilikda muayyan shartlar asosida davlat hisobidan vakil tayinlash imkoniyati ham nazarda tutilgani advokat haqini har bir ishda avtomatik ravishda davlatga yuklash zarur emasligini ko‘rsatadi.

Davlat barcha murojaatchilarning xususiy vakil xarajatlarini qoplasa, asossiz yoki ortiqcha shikoyatlar ko‘payishi, sud resurslari band bo‘lishi va boshqa fuqarolarning sudga murojaat qilish imkoniyati cheklanishi mumkin.

4. Koreya sudlari bunday masalaga qanday qaraydi?

Koreya Konstitutsiyaviy sudi xarajatlarning kim zimmasida ekanini belgilashda sudlov tizimining jamoat manfaatiga xizmat qilishini va shikoyatchining o‘z xohishi bilan qilgan sarf-xarajatlarini farqlaydi. Суд процессининг давлат томонидан молиялаштирилиши ҳар бир тарафнинг адвокат ёки бошқа вакилга тўлаган пули давлат ҳисобидан қайтарилади, дегани эмас.

Sudning yondashuvi ikki maqsadni muvozanatlashtiradi. Bir tomondan, konstitutsiyaviy himoya davlat uchun muhim vazifa. Ikkinchi tomondan, xususiy advokat xarajatlarini barcha holatlarda davlatga yuklash shikoyat qilish huquqidan suiiste’mol qilinishiga olib kelishi va Konstitutsiyaviy sudning imkoniyatlarini boshqa fuqarolar hisobiga band qilishi mumkin.

Shu bois sud, odatda, davlat qoplaydigan xarajatlarni sud jarayonining o‘ziga tegishli xarajatlar bilan cheklaydi. Shikoyatchining advokatga to‘lagan haqi esa, ish natijasidan qat’i nazar, uning shaxsiy xarajati bo‘lib qoladi.

5. Qoidani Dilnozaning ishiga tatbiq etish

Dilnozaning vaziyatini ketma-ket tahlil qilaylik:

  1. Shikoyatning rad etilish sababi. Sud Dilnozaning talabini mohiyatan noto‘g‘ri deb topgani uchun emas, balki ish davomida uning huquqiy manfaatini himoya qilish zarurati yo‘qolgani uchun shikoyatni ko‘rib chiqmay qoldi. Bu qaror advokat haqini undirishga o‘z-o‘zidan asos bo‘lmaydi.
  2. Davlat qoplaydigan xarajatlar. Sud yig‘imi yoki Konstitutsiyaviy sudning ishni yuritish uchun qilgan xarajatlari davlat zimmasiga tushishi mumkin. Bular Dilnozaning advokatga o‘z hisobidan to‘lagan puli bilan bir xil emas.
  3. Advokat ishtirokining majburiyligi. Dilnoza vakil yollashga huquqiy talab sabab majbur bo‘lgan bo‘lsa ham, bu holat vakil haqini davlat qoplashi kerak degan xulosani bermaydi. Majburiy vakillik qoidasi va xarajatlarni qoplash qoidasi alohida masalalardir.
  4. Davlat hisobidan vakil olish imkoniyati. Agar shikoyatchi tegishli shartlarga javob bersa, qonunda nazarda tutilgan davlat hisobidan vakil tayinlash tartibini ko‘rib chiqishi mumkin. Ammo bu imkoniyat keyinchalik xususiy advokatga to‘langan har qanday haqni qaytarish kafolati emas.

Demak, Dilnoza uchun eng muhim farq shuki: sudlov xarajatlarining davlat zimmasida bo‘lishi bilan shikoyatchining o‘z vakiliga to‘lagan pulini qoplash bir narsa emas.

6. Xulosa: nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?

Dilnoza advokatga to‘lagan haqini davlatdan undirib ololmadi. Konstitutsiyaviy sudlov xarajatlarining davlat tomonidan qoplanishi sud yig‘imlari va sudning o‘z xarajatlarini anglatadi; xususiy advokat haqi esa tomonning shaxsiy xarajatidir. Shikoyatning huquqiy manfaat yo‘qolgani sababli rad etilgani bu qoidani o‘zgartirmaydi.

Shunga o‘xshash vaziyatga tushsangiz, quyidagilarni yodda tuting:

  • Shikoyat berishdan oldin sizning huquqiy manfaatingiz hali ham mavjudligini va ish davomida saqlanib qolishi mumkinligini advokat bilan baholang.
  • Vakil yollashdan avval haq, to‘lov shartlari va xarajatlarni kim ko‘tarishini yozma ravishda aniqlashtiring.
  • Moliyaviy imkoniyatingiz cheklangan bo‘lsa, ishni boshlashdan oldin davlat hisobidan vakil tayinlash imkoniyati va unga qo‘yiladigan shartlarni tekshiring.