2023-yil iyunida vafot etgan, mustaqil hayotga tayyorlanayotgan A ismli yoshning do‘stlari uning oilasi emasligi sababli dafn marosimini tashkil etish huquqiga ega bo‘lmadi. Ular krematoriy xodimlaridan iltimos qilib, faqat duo o‘qiy oldi; kul solingan idish qog‘oz xaltaga solib berildi. Maqolada aytilishicha, oradan uch yildan ko‘proq vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, kul hanuz kolumbariyning bir chetida saqlanmoqda. Oila a’zosi bo‘lmaganlar ham dafn marosimini zimmasiga olishi uchun qonun o‘zgartirildi, ammo marosimni boshlash uchun kerakli hujjatlar, xarajatlar va davlat yordamini olish yo‘lidagi to‘siqlar hamon bor.
Fon va kontekst
2023-yil sentabrida kuchga kirgan, Dafn ishi to‘g‘risidagi qonunga (장사법) kiritilgan o‘zgartish uzoq vaqt davomida yaqin munosabatda bo‘lgan kishini yoki marhum vasiyatnoma kabi hujjat orqali tayinlagan kishini dafn marosimini tashkil etuvchi etib belgilash imkonini berdi. Mahalliy hokimiyat organlari qarindoshlari bo‘lmagan marhumlar uchun davlat tomonidan tashkil etiladigan dafn marosimini (공영장례) o‘tkazishini majburiy qilish ham bu o‘zgartishning bir qismidir. Shu tariqa, qonuniy jihatdan oila a’zosi bo‘lmagan, ammo marhumga yaqin bo‘lgan kishilar dafn marosimini zimmasiga olishi uchun yo‘l ochildi.
Biroq dafn marosimini tashkil etuvchi etib tayinlanmoqchi bo‘lgan tanishlar marhum bilan yaqinligini ko‘rsatuvchi matnli xabarlar, suratlar, vasiyatnoma kabi dalillarni taqdim etishi kerak. Shuningdek, mahalliy hokimiyat organlari qarindoshlarni aniqlashi va ichki ko‘rib chiqishdan o‘tkazishi lozim. Maqolada aytilishicha, bu jarayon bir necha kundan bir haftadan ko‘proq vaqtgacha cho‘zilishi mumkin. O‘limdan so‘ng darhol boshlanadigan jarayonda ko‘rib chiqish uzoq davom etsa, marhumga yaqin bo‘lgan kishi ham dafn marosimini darhol o‘tkaza olmaydi.
Dafn marosimini tashkil etuvchi etib tayinlanishdan tashqari, o‘lim haqidagi tibbiy ma’lumotnomani olish ham to‘siq sifatida ko‘rsatilmoqda. Maqolaga ko‘ra, amaldagi Tibbiy xizmatlar to‘g‘risidagi qonun (의료법) bo‘yicha ma’lumotnomani olishda marhumning bevosita qarindoshlari, shuningdek, turmush o‘rtog‘i ustuvor huquqqa ega. Ma’lum qilinishicha, nafaqat do‘stlar va tanishlar, balki aka-uka va opa-singillar ham farzandlar kabi bevosita qarindoshlarning roziligini olgandan keyingina ma’lumotnomani olishi mumkin. “Nanum va ulashish” (나눔과나눔) tashkilotining doimiy direktori Pak Jin-okning aytishicha, marhum bilan aloqasi uzilgan farzandlar ham ma’lumotnomani olishda ustuvor o‘rinda turadi; aka-uka va opa-singillar hujjatni o‘z vaqtida ololmagani uchun ularning birodari qarindoshlari yo‘q kishilar uchun mo‘ljallangan tartibda dafn etilgan holatlar ham bo‘lgan.
Dafn marosimini zimmasiga olishi mumkin bo‘lgan kishilar doirasi kengaytirilsa ham, o‘lim haqidagi tibbiy ma’lumotnoma va ma’muriy tartib-taomillar bir-biriga mos kelmasa, tanishlarning dafn marosimini tashkil etish huquqi amalda marosim o‘tkazilishiga olib kelmasligi mumkin.
Bu xabar nimani anglatadi
Bu masalani faqat “marhumning oilasi bormi?” degan savol bilan izohlab bo‘lmaydi. Marhumga hissiy jihatdan yaqin kishi bo‘lsa ham, qonuniy oilaviy munosabatlar va hujjat olish navbati turlicha bo‘lsa, u dafn marosimini tashkil etishdan oldin mahalliy hokimiyat organlarining ko‘rib chiqishini kutishiga to‘g‘ri kelishi mumkin. Dafn marosimini tashkil etuvchi instituti munosabatlar doirasini tan ola boshladi, biroq o‘limdan so‘ng darhol bajarilishi kerak bo‘lgan tartib-taomillar ham shu yo‘nalishda isloh qilingan-qilinmagani alohida masaladir.
Xarajatlar yuki ham tanishlarning zimmasiga tushishi mumkin. Ijtimoiy xodim Kim Chi-hvan dafn marosimini tashkil etuvchi sifatida marosim o‘tkazish taxminan 2,5 million von turishini va xarajatni ta’ziya pullari bilan qoplaganini aytdi. Ta’ziya puli yoki boshqa mablag‘ manbai bo‘lmasa, dafn marosimini zimmasiga olmoqchi bo‘lgan kishi xarajat sabab ikkilanib qolishi mumkin. Shu bois faqat dafn marosimini tashkil etish huquqini kafolatlash yetarli bo‘lmasligi mumkin.
Marhumning mol-mulkidan dafn xarajatlarini qoplash uchun foydalanish mumkinmi, degan savolga ham oson javob yo‘q. Dafn ishi to‘g‘risidagi qonunda mahalliy hokimiyat organlari qarindoshlari bo‘lmagan marhumlar uchun davlat dafn marosimini o‘tkazganda xarajatlarni marhumning mol-mulki hisobidan qoplashi mumkinligi belgilangan, ammo amalda bunday holatlar juda kam uchraydi, deb xabar berdi maqola. Sog‘liqni saqlash va farovonlik vazirligi (보건복지부) vakilining aytishicha, mol-mulkni tasarruf etish Fuqarolik kodeksiga (민법) taalluqli masala bo‘lib, mahalliy hokimiyat organlari uni o‘z ixtiyoricha hal qila olmaydi va vazirlikda bu borada tegishli ma’lumotlar ham yo‘q. Shuning uchun qonunda bunday imkoniyat nazarda tutilgani bilan, joylarda mol-mulkni aniqlash va undan dafn xarajatlarini qoplash uchun foydalanish mumkinligini farqlash lozim.
Masalan, marhum bilan uzoq yillik yaqin munosabatda bo‘lgan do‘sti dafn marosimini zimmasiga olmoqchi bo‘lsa, yaqinlikni tasdiqlovchi dalillarni tayyorlash va mahalliy hokimiyat organlarining ko‘rib chiqish jarayonidan o‘tish bilan birga, o‘lim haqidagi tibbiy ma’lumotnomani olish va xarajatlarni qoplash masalalarini ham hal qilishi kerak bo‘lishi mumkin. Bu taxminiy misol bo‘lib, amaldagi talablar va jarayon ishning holatiga qarab tekshirilishi kerak.
Davlat dafn marosimiga ajratiladigan budjet miqdori va uning sarflanishi ham hal etilishi lozim bo‘lgan masalalardan. Seulda qarindoshlari bo‘lmagan marhumlar soni 2018-yildagi 389 nafardan o‘tgan yili 1496 nafarga oshdi. Shu davrda Seul shahri davlat dafn marosimlari uchun ajratgan budjet 521 million vondan 935 million vonga ko‘paydi, ammo xabarlarga ko‘ra, Seul shahri o‘tgan yili boshqa dasturlardan qolgan mablag‘larni yo‘naltirib, davlat dafn marosimlariga 1 milliard 218 million 360 ming von sarflagan. Budjet oshgani bilangina dafn marosimlariga bo‘lgan haqiqiy ehtiyojni barqaror qondirish mumkinmi, buni alohida baholash kerak.
“Koreya Demokratik partiyasi” (더불어민주당) deputati Li Su-jinning idorasi Sog‘liqni saqlash va farovonlik vazirligidan olgan ma’lumotlarga ko‘ra, o‘tgan yili mamlakat bo‘ylab qarindoshlari bo‘lmagan 7190 marhumdan 1293 nafari dafn etilmagan, 1920 nafarining dafn etilgan-etilmagani esa “ma’lumot yo‘q” deb qayd etilgan. “Nanum va ulashish” tashkilotining doimiy direktori Pak Jin-ok davlat dafn marosimini majburiy qilish haqidagi qoida hozircha ko‘proq deklarativ xususiyatga ega ekanini aytdi. Dafn marosimi o‘tkazilgan-o‘tkazilmagani ham aniqlanmagan kishilar soni borligi majburiylik haqidagi bayonot bilan uning amalda ijro etilishi o‘rtasida tekshiruv bo‘shlig‘i mavjudligini ko‘rsatadi.
Tegishli tizimlar va yordam haqida ma’lumot
Ichki huquqiy qo‘llanmaga ko‘ra, merosxo‘rlar marhum bilan yaqinligiga emas, qonunda belgilangan navbat va oilaviy munosabatlarga qarab aniqlanadi. Navbat quyidagicha: bevosita avlodlar, bevosita ajdodlar, aka-uka va opa-singillar, to‘rtinchi darajagacha bo‘lgan yon qarindoshlar; turmush o‘rtog‘i esa bevosita avlodlar yoki bevosita ajdodlar bilan birgalikda merosxo‘r bo‘ladi. Demak, marhumning yaqin do‘sti bo‘lishning o‘zi kishini merosxo‘r qilmaydi. Biroq bu merosxo‘rlik navbati Dafn ishi to‘g‘risidagi qonun bo‘yicha dafn marosimini tashkil etuvchi etib tayinlanish yoki o‘lim haqidagi tibbiy ma’lumotnomani olishdagi ustuvorlik bilan bir xil tizim degani emas.
Marhumning mol-mulkidan dafn xarajatlarini qoplash uchun foydalanish meros masalasi bilan bog‘liq, ammo taqdim etilgan ma’lumotlarga asoslanib, tanishlar yoki mahalliy hokimiyat organlari mol-mulkni qaysi tartibda aniqlashi va undan foydalanishi mumkinligi haqida qat’iy xulosa qilib bo‘lmaydi. Qo‘llanmada, xususan, merosdan voz kechish haqidagi ariza berilishi bilan bu qaror darhol kuchga kirmasligi, sud qarori ma’lum qilingandagina kuchga kirishi, ungacha meros mol-mulkini tasarruf etish esa merosni so‘zsiz qabul qilish deb hisoblanishi mumkinligi ogohlantirish sifatida keltirilgan.
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- 2023-yil sentabrida kuchga kirgan, Dafn ishi to‘g‘risidagi qonunga kiritilgan o‘zgartish uzoq vaqt davomida yaqin munosabatda bo‘lgan kishini yoki marhum tayinlagan kishini dafn marosimini tashkil etuvchi etib belgilash imkonini berdi.
- Dafn marosimini tashkil etuvchi etib tayinlanish uchun yaqinlikni tasdiqlovchi dalillar talab qilinadi; maqolada aytilishicha, mahalliy hokimiyat organlarining tekshiruvi va ichki ko‘rib chiqishi bir necha kundan bir haftadan ko‘proq vaqtgacha cho‘zilishi mumkin.
- Maqolaga ko‘ra, o‘lim haqidagi tibbiy ma’lumotnomani olishda bevosita qarindoshlar ustuvor huquqqa ega, aka-uka va opa-singillar ham bevosita qarindoshlarning roziligini olgandan keyingina ma’lumotnomani olishi mumkin.
- O‘tgan yili mamlakat bo‘ylab qarindoshlari bo‘lmagan 7190 marhumdan 1293 nafari dafn etilmagan, 1920 nafarining dafn etilgan-etilmagani esa “ma’lumot yo‘q” deb qayd etilgan.
Hozircha noma’lum jihatlar
- O‘lim haqidagi tibbiy ma’lumotnomani olishdagi ustuvorlikni belgilaydigan Tibbiy xizmatlar to‘g‘risidagi qonunning aniq moddasi va undagi istisnolar maqolada aniqlashtirilmagan.
- Dafn marosimini tashkil etuvchi etib tayinlash yoki o‘lim haqidagi tibbiy ma’lumotnomani olish jarayonini soddalashtiradigan aniq qonun loyihasi va uning muddati keltirilmagan.
- Dafn marosimi o‘tkazilgani tasdiqlanmagan 1920 kishining haqiqiy dafn natijalarini qaysi ma’lumotlar yoki tartiblar orqali aniqlash mumkinligi tushuntirilmagan.
O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak
- Tanish sifatida dafn marosimini zimmasiga olmoqchi bo‘lgan kishi marhum bilan munosabatini ko‘rsatuvchi matnli xabarlar, suratlar, vasiyatnoma kabi dalillarni va mahalliy hokimiyat organlarining ko‘rib chiqish tartibini aniqlashi kerak.
- O‘lim haqidagi tibbiy ma’lumotnoma kerak bo‘lsa, uni kim so‘rab olishi mumkinligini va bevosita qarindoshlarning roziligi talab qilinish-qilinmasligini tibbiyot muassasasidan aniqlash lozim. Maqolaning o‘zidan qonundagi aniq istisnolarni bilib bo‘lmaydi.
- Marhumning mol-mulkidan dafn xarajatlarini qoplash uchun foydalanmoqchi bo‘lganda, avval merosxo‘r kimligini, mol-mulkni tasarruf etish tartibini va merosdan voz kechish qachon kuchga kirishini aniqlash kerak. Merosdan voz kechish haqidagi ariza berilgandan keyin, ammo sud qarori ma’lum qilinishidan oldin mol-mulkni tasarruf etish salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ham yodda tutish lozim.
