1-bo‘lim — Insoniy voqea

Dilnoza Karimova viloyat ta’lim boshlig‘i etib saylanganidan beri maktablarda bepul tushlik dasturini himoya qilib kelardi. Bir kuni ertalab gazetalarda viloyat hokimi maktab ovqatlanishi uchun ajratilgan mablag‘larni tekshirtirmoqchi ekani haqida xabar chiqdi: shartnomalar to‘g‘ri tuzilganmi, sifatsiz yoki qoidaga zid mahsulotlar ishlatilganmi, buyurtmalar ayrim korxonalarga asossiz ravishda berilganmi?

Dilnoza uchun bu shunchaki xarajatlarni tekshirish rejasi emasdi. U maktablar va ta’lim idoralari faoliyatiga tashqaridan aralashish, deb hisoblagan edi. Uning maslahatchilari viloyat hokimiga audit rejasi ta’lim sohasidagi tekshiruv vakolatini buzishi haqida e’tiroz bildirishni taklif qilishdi. Mojaro tezda huquqiy savolga aylandi: viloyat ta’lim boshlig‘i viloyat hokimiga qarshi Konstitutsiyaviy sudda vakolatlar nizosini qo‘zg‘ata oladimi?

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Asosiy savol auditning o‘zi qonuniymi yoki yo‘qmi, degani emas. Avvalo, viloyat ta’lim boshlig‘i va shu viloyat mahalliy hokimiyati vakolatlar to‘g‘risidagi konstitutsiyaviy nizoda bir-biridan alohida taraflar bo‘la oladimi, shuni aniqlash kerak.

3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nimani belgilaydi?

Koreya Konstitutsiyasida Konstitutsiyaviy sud ko‘radigan ishlar qatoriga davlat organlari hamda mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari o‘rtasidagi vakolatlar nizolari kiritilgan. Ammo bu tartib har qanday idoraviy kelishmovchilikni sudga olib chiqish imkonini bermaydi. Nizodagi taraflar, odatda, o‘z vakolatlari va huquqlari alohida tan olingan huquq subyektlari bo‘lishi lozim.

Konstitutsiyaning 111-moddasi 1-qismi 4-bandiga ko‘ra, Konstitutsiyaviy sud mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari o‘rtasidagi vakolatlar nizolarini ko‘radi.

Bu yerda “o‘rtasidagi” degan talab muhim: u bir-biridan farq qiladigan huquq egalarini nazarda tutadi. Koreyaning mahalliy ta’limni o‘zini o‘zi boshqarish to‘g‘risidagi qonuni esa ta’lim boshlig‘ini viloyatning ta’lim va ilmiy-ma’rifiy ishlari bo‘yicha ijro organi sifatida belgilaydi. Demak, u muayyan vakolatlarga ega bo‘lsa-da, shu viloyatdan alohida mahalliy hokimiyat subyekti deb avtomatik ravishda qaralmaydi.

Konstitutsiyaning 117-moddasi 2-qismi mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarining turlarini qonun bilan belgilashni nazarda tutadi. Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish to‘g‘risidagi qonunda esa, jumladan, viloyatlar, shaharlar, tumanlar va gu tumanlari sanab o‘tilgan.

Shu sababli sud vakolatlar nizosi haqidagi arizani ko‘rishdan oldin quyidagilarni tekshiradi:

  • ariza beruvchi va javobgar qonunda nazarda tutilgan tegishli toifadagi organlarmi;
  • ular alohida huquq subyektlari sifatida qatnashyaptimi;
  • bahs aynan konstitutsiyaviy vakolatga taalluqlimi yoki oddiy boshqaruv va idoraviy kelishmovchilikmi.

Agar ariza beruvchi bilan javobgar alohida huquq subyektlari bo‘lmasa, sud audit vakolati kimga tegishli ekanini batafsil tekshirishga o‘tmasligi mumkin. Bunday vaziyatda ariza maqbul emas deb topilishi ehtimoli bor.

4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday ishga qanday yondashadi?

Koreya Konstitutsiyaviy sudi mahalliy hokimiyat organlari o‘rtasidagi vakolat nizosida “vakolatlar to‘qnashganmi?” degan savoldan oldin “nizo taraflari alohida huquq egalarimi?” degan savolga javob beradi. Bu protsessual talab ishning mazmunidan mustaqil: taraflarning biri ikkinchisining tarkibidagi ijro organi bo‘lsa, o‘zaro kelishmovchilikni ikki mustaqil mahalliy hokimiyat o‘rtasidagi konstitutsiyaviy nizo deb bo‘lmasligi mumkin.

Alohida vazifa yoki mustaqil qaror qabul qilish vakolatiga ega bo‘lishning o‘zi alohida huquq subyekti ekanini anglatmaydi. Sud, avvalo, taraflarning qonundagi maqomi va o‘zaro huquqiy munosabatini ko‘radi.

Shu yondashuvga ko‘ra, viloyat ta’lim boshlig‘i viloyat ta’lim sohasida muhim va alohida vakolatlarga ega bo‘lishi mumkin. Ammo bu holatning o‘zi uni ayni viloyatning mahalliy hokimiyatidan alohida huquq egasiga aylantirmaydi. Sud arizani shu sabab bilan maqbul emas deb topsa, bu audit qonuniy yoki noqonuniy ekaniga doir xulosa bo‘lmaydi.

5-bo‘lim — Qoidalarni Dilnozaning ishiga tatbiq etish

Dilnoza masalasini bosqichma-bosqich ko‘rib chiqamiz.

  1. Nizoning ishtirokchilarini aniqlash. Bir tomonda viloyat ta’lim boshlig‘i, ikkinchi tomonda esa shu viloyatning hokimi turibdi. Hokimning audit rejasini e’lon qilgani u bilan ta’lim boshlig‘i alohida mahalliy hokimiyatlar ekanini o‘z-o‘zidan anglatmaydi.
  2. Ta’lim boshlig‘ining huquqiy maqomini aniqlash. Tegishli qonun ta’lim boshlig‘ini viloyatning ta’lim va ilmiy-ma’rifiy ishlari bo‘yicha ijro organi deb belgilaydi. Shuning uchun u o‘z vakolatlariga ega bo‘lsa ham, ushbu nizo uchun viloyatdan alohida huquq subyekti sifatida qaralmasligi mumkin.
  3. Konstitutsiyaviy sudning vakolatini tekshirish. Vakolatlar nizosi bo‘yicha konstitutsiyaviy tartib alohida huquq egalarining o‘zaro nizosiga mo‘ljallangan. Dilnozaning holatida esa sud munosabatni viloyat ichidagi organlar o‘rtasidagi ichki kelishmovchilik deb baholashi mumkin.
  4. Auditorlik rejasi haqida xulosa chiqarishdan tiyilish. Ariza aynan taraflarning maqomi sababli rad etilsa, sud maktablardagi bepul ovqatlanish xarajatlarini tekshirishga hokimning vakolati bormi, degan savolga javob bermagan bo‘ladi. Demak, protsessual rad javobini auditga ruxsat berildi, deb talqin qilish noto‘g‘ri.

Shu asosda Dilnozaning vakolatlar nizosi bo‘yicha arizasi Konstitutsiyaviy sudda mazmunan ko‘rilmasdan, maqbul emas deb rad etilishi kutiladi. Auditning qonuniyligini muhokama qilish uchun esa uning huquqiy asosi, ko‘lami, tartibi va qaysi organ tomonidan o‘tkazilayotgani alohida baholanishi kerak.

6-bo‘lim — Xulosa: nima yuz berdi va siz nima qilishingiz kerak?

Dilnoza uchun konstitutsiyaviy yo‘lning asosiy to‘sig‘i audit rejasining mazmuni emas, balki nizodagi taraflarning huquqiy maqomi bo‘ldi. Ta’lim boshlig‘i viloyat ta’lim sohasidagi ijro organi bo‘lgani sababli, u bilan ayni viloyat o‘rtasidagi kelishmovchilik alohida mahalliy hokimiyatlararo vakolat nizosi sifatida ko‘rilмайdi. Shuning uchun arиза maqбул эмас деб рад этилиши мумкин; бу эса аудит қонуний деган қарор эмас.

Agar siz ham shunga o‘xshash vaziyatga duch kelsangiz:

  • Audit rejasining yozma nusxasini va huquqiy asosini so‘rang. Tekshiruvni kim boshlagani, qaysi vakolatga tayanayotgani, qamrovi va tartibini aniqlang.
  • Nizoning mazmuni bilan sudga murojaat qilish imkonini ajrating. Organ vakolatiga e’tirozingiz bo‘lsa ham, avval taraflar alohida huquq subyektlari ekanini va tanlangan huquqiy yo‘l mosligini mutaxassis bilan tekshiring.
  • Muqobil himoya choralarini o‘z vaqtida baholang. Rasmiy e’tiroz bildirish yoki boshqa sud va ma’muriy tartiblardan foydalanish mumkinmi, tekshiruv turi va hujjatlariga qarab yuridik maslahat oling.