1. Insoniy voqea

Dilshod Karimov Janubiy Koreyada atrof-muhit vaziri bo‘lib ishlardi. Kuchli yomg‘irdan keyin bir viloyatda suv toshqini xavfi tug‘ilgach, u mahalliy aholining noroziligiga qaramay, xavfsizlik tekshiruvi tugamasidan ayrim hududlarda favqulodda qurilish ishlarini boshlash haqida yozma farmoyish berdi. Keyinchalik hujjatlar tekshirilganda, qaror qonunda belgilangan tartibni chetlab o‘tgani va vazirlik mutaxassislarining ogohlantirishlari e’tiborsiz qoldirilgani haqida da’volar paydo bo‘ldi.

Parlamentdagi muhokamalar keskinlashdi. Bir guruh deputatlar Karimovning harakati oddiy ma’muriy xato emas, balki uning konstitutsiyaviy va qonuniy majburiyatlarini buzish bo‘lishi mumkinligini aytib, impichment tashabbusini ilgari surdi. Parlament impichment qarorini qabul qilganidan keyin Karimov qaror nusxasini oldi. U endi vazirlik ishlariga aralasha olmas, Konstitutsiyaviy sud esa ish bo‘yicha yakuniy qaror chiqarishi kerak edi.

2. Huquqiy savol

Bu voqea asosiy bir savolni tug‘diradi: Janubiy Koreyada yuqori mansabdor shaxs xizmat vazifasi bilan bog‘liq holda konstitutsiya yoki qonunni buzganlikda ayblansa, kim uni lavozimidan chetlatishi mumkin va bu jarayon davomida uning vakolatlariga nima bo‘ladi?

3. Koreya qonunchiligi nima deydi?

Janubiy Koreya Konstitutsiyasining 65-moddasi impichment tartibini belgilaydi. U prezident, bosh vazir, vazirlar, konstitutsiyaviy sud sudyalari, boshqa sudyalar, Markaziy saylov komissiyasi a’zolari, Hisob palatasi rahbari va a’zolari kabi muayyan yuqori mansabdor shaxslarga nisbatan qo‘llanishi mumkin.

Konstitutsiyaning 65-moddasiga ko‘ra, yuqori mansabdor shaxs xizmat vazifasini bajarish chog‘ida konstitutsiya yoki qonunni buzgan bo‘lsa, Milliy Assambleya impichment bo‘yicha ayblov qarorini qabul qilishi mumkin. Shaxsni lavozimidan chetlatish masalasini esa Konstitutsiyaviy sud hal qiladi.

Bu tartib oddiy jinoiy ish yoki odatdagi intizomiy jazodan farq qiladi. Uning asosiy natijasi — mansabdor shaxsni egallab turgan davlat lavozimidan chetlatish. Jarayon quyidagicha kechadi:

  1. Milliy Assambleya tegishli mansabdor shaxsga qarshi impichment bo‘yicha qaror qabul qiladi. Bu bosqich impichment ayblovini ilgari surish hisoblanadi.
  2. Assambleyaning Qonunchilik va sud ishlari qo‘mitasi raisi qarorning tasdiqlangan nusxasini Konstitutsiyaviy sudga taqdim etadi. Shu bilan suddagi ish boshlanadi.
  3. Qaror nusxasi mansabdor shaxsning o‘ziga ham yuboriladi. U nusxani olgan paytdan Konstitutsiyaviy sud qaror chiqarguniga qadar o‘z vakolatlarini amalga oshira olmaydi.
  4. Konstitutsiyaviy sud ishni barcha sudyalardan iborat tarkibda ko‘rib chiqadi. Impichment talabi asosli deb topilsa, shaxs lavozimidan chetlatiladi.
  5. Konstitutsiyaviy sud qonunining 54-moddasiga binoan, lavozimidan chetlatilgan shaxs qaror e’lon qilingan kundan boshlab besh yil o‘tmaguncha davlat xizmatchisi bo‘la olmaydi.
Parlamentning impichment qarori o‘z-o‘zidan lavozimdan chetlatish degani emas. Bu sud ko‘rib chiqadigan ayblov bosqichidir; mansabni yo‘qotish haqida yakuniy qarorni Konstitutsiyaviy sud chiqaradi.

4. Koreya sudlari bunday ishga qanday yondashadi?

Koreya Konstitutsiyaviy sudi parlament qarorini shunchaki tasdiqlab beradigan idora emas. U mansabdor shaxsga qo‘yilgan ayblovlarni, tegishli hujjat va dalillarni, shuningdek xatti-harakatning konstitutsiya yoki qonunga zid bo‘lgan-bo‘lmaganini mustaqil ravishda ko‘риб chiqadi. Парламентдаги сиёсий қўллаб-қувватлашнинг ўзи суд учун етарли асос бўлмайди.

Суд, шунингдек, қоидабузарликнинг мазмуни ва аҳамиятини баҳолайди. Ҳар бир нотўғри қарор ёки бошқарувдаги камчилик автоматик равишда импичментга олиб келмайди. Муҳим савол — мансабдорнинг ҳаракати хизмат вазифаси билан боғлиқ бўлганми, қонун ёки конституция талаби бузилганми ва бу бузилиш уни лавозимда қолдириш мумкинлигига таъсир қиладиган даражада жиддийми.

Суд ишни сиёсий машҳурлик ёки жамоатчилик ғазаби билан эмас, ҳуқуқий асос ва далиллар билан ҳал қилади. Импичментга асос топилмаса, парламентнинг айблов қарори шахсни лавозимидан четлатиш учун кифоя қилмайди.

5. Қонунни Дилшоднинг ҳолатига татбиқ этиш

Дилшоднинг вазиятини босқичма-босқич кўриб чиқайлик.

  1. У импичмент қўлланиши мумкин бўлган лавозимни эгаллайди. Вазирлар Корея Конституциясида санаб ўтилган мансабдор шахслар қаторига киради. Демак, унга нисбатан ушбу махсус жараённи бошлаш мумкин.
  2. Айблов хизмат вазифасига тааллуқли. Баҳсли фармойишни Дилшод шахсий ҳаётида эмас, вазир сифатида чиқарган. Шу сабабли унинг ҳаракати хизмат вазифаси билан боғлиқми, деган талаб бажарилган бўлиши мумкин.
  3. Қонун бузилгани ҳақидаги даъво текширилиши шарт. Фақат оммавий танқид ёки депутатларнинг айблови етарли эмас. Суд фавқулодда қурилишга оид қоидалар нимани талаб қилганини, Дилшод уларга амал қилган-қилмаганини ва мутахассисларнинг огоҳлантиришлари қандай аҳамиятга эга эканини баҳолайди.
  4. Парламент қароридан кейин ваколатлар тўхтайди. Дилшод импичмент қарори нусхасини олганидан бошлаб вазирликни бошқариш ваколатини амалга ошира олмайди. Бу босқичда у ҳали суд томонидан лавозимидан четлатилган ҳисобланмайди; иш ҳал бўлгунча ваколатлари тўхтатилган бўлади.
  5. Якуний натижа далилларга боғлиқ. Агар суд фармойиш қонун талабларини жиддий равишда бузганини ва айблов асосли эканини аниқласа, Дилшод вазирлик лавозимидан четлатилади. Агар бузилиш исботланмаса ёки импичмент учун етарлича асос бўлмаса, суд уни лавозимидан четлатмаслиги мумкин.

Ҳикоямизда суд қурилиш рухсатлари бўйича мажбурий текширув ўтказилмаганини, вазир бу талабни билганини ва уни четлаб ўтиш ҳақида фармойиш берганини тасдиқловчи ҳужжатларни кўриб чиқди. Суд импичмент талабини асосли деб топди. Дилшод лавозимидан четлатилди, беш йил давомида эса давлат хизматчиси бўла олмайди.

6. Хулоса: нима бўлди ва сиз нима қилишингиз керак?

Дилшоднинг лавозимдан кетиши парламентнинг ўзи уни ишдан бўшатгани учун эмас, балки парламент бошлаган жараённи Конститутсиявий суд асосли деб топгани учун юз берди. Бу тизим бир томондан юқори мансабдор шахсларни қонун олдида жавобгар қилади, иккинчи томондан эса сиёсий айбловнинг ўзи билан уларни лавозимидан маҳрум этишга йўл қўймайди.

Шунга ўхшаш вазиятга дуч келганлар учун уч амалий маслаҳат:

  • Ҳужжатларни сақланг. Фармойишлар, хизмат ёзишмалари, йиғилиш баённомалари ва огоҳлантиришлар кейинчалик қарор қандай қабул қилинганини аниқлашда муҳим бўлиши мумкин.
  • Ваколатлар тўхтатилишини жиддий қабул қилинг. Импичмент қарори нусхасини олган шахс суд якуний қарор чиқаргунга қадар лавозим ваколатларини амалга оширмаслиги керак.
  • Суд жараёнини сиёсий баҳсдан ажратинг. Айблов, далил ва қонун талабларига оид масалаларни мутахассис билан таҳлил қилинг; парламент қарори суднинг якуний хулосаси ўрнини босмайди.