1-bo‘lim — Insoniy voqea

Jurnalist Dilnoza Karimova kechki yangiliklarda hukumat bir siyosiy partiyani tarqatish haqida Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilganini ko‘rdi. U bu xabar ortidan ko‘plab savollar paydo bo‘lganini sezdi: partiya shunchaki keskin tanqidlari uchun yopiladimi, bunday ishni kim boshlaydi va sud jarayonida partiya o‘z faoliyatini davom ettira oladimi?

Dilnozaning tanishi Aziz Rahimov esa mazkur partiyaning a’zosi edi. Partiya o‘z dasturida ko‘ppartiyaviy saylovlarni bekor qilish, muxolifat faoliyatini taqiqlash va ijro hokimiyatini parlament nazoratisiz qoldirishni ochiq taklif qilgan, deb tasavvur qilaylik. Hukumat bu yo‘nalish partiyaning shunchaki keskin siyosiy qarashi emas, balki demokratik tuzumning asoslariga qarshi maqsad va amaliy faoliyat ekanini ta’kidlab, sudga murojaat qildi.

Aziz uchun bu masala siyosiy bahsdan ham kattaroq edi: uning partiyasi sud qarori bilan tugatilishi mumkinmi? Dilnoza esa qonuniy tartibni tushunishga urindi. Chunki demokratik davlatda partiyalar erkinligi muhim bo‘lsa-da, bu erkinlik konstitutsiyaviy tuzumni yo‘q qilishga qaratilgan har qanday faoliyatni cheksiz himoya qilmaydi.

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Bu voqea quyidagi asosiy savolni tug‘diradi: Koreya Respublikasida hukumat qaysi asoslar va tartibda siyosiy partiyani tarqatishni so‘rashi mumkin, Konstitutsiyaviy sud qanday qaror chiqaradi va bu qarorning oqibatlari nimalardan iborat?

3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nima deydi?

Koreya Respublikasi Konstitutsiyasining 8-moddasi 4-qismiga ko‘ra, partiyaning maqsadi yoki faoliyati demokratik konstitutsiyaviy tuzumga zid bo‘lsa, hukumat Konstitutsiyaviy suddan uni tarqatishni so‘rashi mumkin. Demokratik tuzumning asoslariga, jumladan, asosiy huquqlarni hurmat qilish, hokimiyatlar bo‘linishi, parlament tizimi, ko‘ppartiyaviylik, saylovlar va xususiy mulk tizimi kiradi.

Koreya Respublikasi Konstitutsiyasi, 8-modda, 4-qism: partiyaning maqsadi yoki faoliyati demokratik konstitutsiyaviy tuzumga zid bo‘lsa, hukumat Konstitutsiyaviy suddan partiyani tarqatish haqida qaror so‘rashi mumkin.

Bu tartib oddiy fuqaro yoki siyosiy raqibning murojaati bilan boshlanmaydi. Jarayonning asosiy bosqichlari quyidagicha:

  1. Hukumat asoslarni ko‘rib chiqadi. Vazirlar Mahkamasi masalani muhokama qilishi kerak.
  2. Hukumat nomidan Adliya vaziri sudga murojaat qiladi. Huquqiy jihatdan ish Konstitutsiyaviy sudga berilgan ariza bilan boshlanadi.
  3. Sud ishni to‘liq tarkibda ko‘radi. Sud partiyaning maqsadi va faoliyatini baholaydi; murojaat berilgani bilangina partiya tarqatilgan hisoblanmaydi.
  4. Zarur bo‘lsa, vaqtinchalik to‘xtatish chorasi qo‘llanadi. Sud ish tugaguniga qadar partiya faoliyatini to‘xtatish haqida qaror chiqarishi mumkin. Buning uchun davom etayotgan faoliyatni jarayon yakunigacha davom ettirish noo‘rin deb topilishi kerak. Bu chorani hukumat so‘rashi yoki sud o‘zi qo‘llashi mumkin.
  5. Tarqatish qarori uchun maxsus ovoz talabi bor. Konstitutsiyaning 113-moddasi 1-qismiga muvofiq, partiyani tarqatish haqidagi qarorni qabul qilish uchun kamida olti nafar sudya uni qo‘llab-quvvatlashi lozim.
Muhim farq: sudga murojaat qilish partiyani darhol tugatmaydi. Faoliyatni vaqtincha to‘xtatish alohida qaror bilan belgilanadi, partiyaning huquqiy jihatdan tarqatilishi esa sudning yakuniy qaroridan keyin yuz beradi.

Agar sud hukumat arizasini asosli deb topsa, partiyani tarqatishga qaror qiladi. Shundan so‘ng Markaziy saylov komissiyasi partiyani ro‘yxatdan chiqaradi va bu haqda e’lon qiladi. Partiya to‘g‘risidagi qonunga binoan, tarqatilgan partiyaning rahbarlari va mansabdor shaxslari maqsadlari yoki asosiy siyosati o‘sha partiyaniki bilan bir xil yoxud o‘xshash bo‘lgan yangi partiyani tuza olmaydi. Tarqatilgan partiyaning mol-mulki davlat mulkiga aylanadi.

4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday ishga qanday yondashadi?

Partiyani tarqatish — siyosiy tashkilotga qo‘yiladigan eng keskin choradir. Shu sababli sud hukumatning ayblovini yoki partiyaning bahsli bayonotlarini o‘z-o‘zidan yetarli deb qabul qilmaydi. Asosiy masala — partiyaning maqsadi yoki faoliyati demokratik konstitutsiyaviy tuzumga haqiqatan ham zid ekanini dalillar bilan ko‘rsatish mumkinmi, degan savoldir.

Sud partiyaning so‘zlari va harakatlarini alohida-alohida emas, ularning umumiy mazmuni va o‘zaro bog‘liqligi doirasida baholaydi. Masalan, partiya demokratik tuzumni tanqid qilgani yoki amaldagi siyosatga qarshi chiqqani bilangina uni tarqatish uchun asos tug‘ilmaydi. Siyosiy bahs va muxolifat demokratik hayotning odatiy qismidir. Lekin partiya ko‘ppartiyaviylikni, saylovlarni yoki hokimiyatlar bo‘linishini yo‘q qilishni o‘z maqsadiga aylantirib, shu yo‘nalishda amaliy faoliyat olib borayotgan bo‘lsa, sud bu holatni jiddiy konstitutsiyaviy masala sifatida ko‘radi.

Sud yondashuvining muhim jihati: partiyani tarqatish siyosiy kelishmovchilikni bartaraf etish vositasi emas. Hukumat partiyaning maqsadi yoki faoliyati demokratik tuzumning asoslariga zidligini isbotlashi, sud esa bu da’voni mustaqil ravishda baholashi kerak.

Sud, shuningdek, vaqtinchalik taqiqni yakuniy tarqatish bilan adashtirmaydi. Vaqtinchalik chora ish ko‘rilayotgan davr uchun xizmat qiladi; partiyaning kelajagini hal qiladigan qaror esa to‘liq ko‘rib chiqishdan keyin chiqariladi.

5-bo‘lim — Qonunni Azizning holatiga tatbiq etish

Azizning partiyasi tarqatilishi mumkinmi, degan savolga bosqichma-bosqich javob berish kerak.

  1. Murojaat qilish vakolati bor-yo‘qligi. Bu ishni Azizning siyosiy raqiblari yoki alohida fuqarolar bevosita Konstitutsiyaviy sudga olib chiqa olmaydi. Tasavvurdagi holatda hukumat masalani Vazirlar Mahkamasida muhokama qilgan va hukumat vakili sifatida Adliya vaziri sudga ariza bergan. Demak, boshlang‘ich tartib bajarilgan.
  2. Partiyaning maqsadi nimадан iboratligi. Дастурда сайловларни ва кўппартиявий тизимни бекор қилиш, мухолифатни тақиқлаш ҳамда парламент назоратини йўқотиш таклиф қилингани тасаввур қилинмоқда. Бу масалалар демократик конституциявий тузумнинг асосларига дахл қилади; улар оддий солиқ ёки ижтимоий сиёсат ҳақидаги баҳсдан тубдан фарқ қилади.
  3. Maqsad amaliy faoliyat bilan mustahkamlanganmi? Суд фақат ҳукуматнинг таърифига таяниб қолмасдан, дастур ва унинг қабул қилиниши, раҳбарларнинг баёнотлари, ташкилотнинг ҳаракатлари ҳамда улар ўртасидаги боғлиқликни кўриб чиқиши керак. Агар ишда партия ҳақиқатан ҳам демократик институтларни бекор қилишни кўзлаганини тасдиқловчи ишончли далиллар бўлса, ҳукуматнинг даъвоси мустаҳкамланади. Агар бундай далиллар бўлмаса ёки гап фақат кескин сиёсий танқид ҳақида кетса, тарqatish uchun asos yetarli bo‘lmasligi mumkin.
  4. Sud jarayonidagi vaqtinchalik cheklov. Ариза берилганининг ўзи Азизнинг партиядаги фаолиятини тўхтатмайди. Аммо суд партиянинг ишни кўриш даврида давом этиши жиддий хавф туғдиради деб ҳисобласа, алоҳида қарор билан фаолиятни вақтинча тўхтатиши мумкин.
  5. Yakuniy qaror va oqibatlar. Tasavvurdagi voqeada sud dalillar partiyaning demokratik tartibni yo‘q qilishga qaratilgan maqsadi va faoliyatini tasdiqlaydi, deb topdi, deb olaylik. To‘liq tarkibdagi sudyalardan kamida olti nafari tarqatishni qo‘llab-quvvatlasa, Konstitutsiyaviy sud partiyani tugatish haqida yakuniy qaror chiqaradi. Shundan keyin Markaziy saylov komissiyasi ro‘yxatni bekor qiladi; partiya mol-mulki davlatga o‘tadi, uning rahbarlari esa shu yoki o‘xshash asosiy siyosatdagi partiyani qayta tuza olmaydi.

6-bo‘lim — Xulosa: nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?

Ushbu tasavvurdagi ishda суд партиянинг мақсадлари сайловлар, кўппартиявийлик ва парламент назоратини йўқ қилишга қаратилганини ишончли далиллар билан тасдиқланган деб топади. Шунинг учун зарур овозлар йиғилганидан кейин партияни тарqatish ҳақида қарор чиқаради. Azizning partiyasi ro‘yxatdan chiqariladi, mol-mulki davlatga o‘tadi va uning rahbarlari o‘xshash dastur asosida yangi partiya tuza olmaydi. Bu natija faqat siyosiy bahs yoki hukumatning arizasi tufayli emas, balki sud konstitutsiyaviy asoslarni buzish haqidagi da’voni isbotlangan deb topgani uchun yuz beradi.

Shunga o‘xshash vaziyatga duch kelganlar uchun uch amaliy tavsiya:

  • Ariza bilan yakuniy qarorni farqlang. Hukumatning sudga murojaat qilgani hali partiya tarqatildi degani emas; vaqtinchalik faoliyat taqiqi ham faqat sudning alohida qarori bilan belgilanadi.
  • Dalillar va rasmiy hujjatlarni saqlang. Partiya dasturi, yig‘ilish bayonnomalari, bayonotлар ва суд ҳужжатлари мақсад ҳамда фаолиятни баҳолашда аҳамиятли бўлиши мумкин.
  • Partiya huquqi bo‘yicha malakali yurist bilan maslahat qiling. Ayniqsa vaqtinchalik taqiq yoki yakuniy tarqatish qarori yuzaga kelganida, muddatlarni o‘tkazib yubormaslik va qonuniy choralarni to‘g‘ri tanlash muhim.