1. Insoniy voqea: Dilnozaning ishini to‘xtatgan birgina modda

Dilnoza Rahmonova Seulda kichik dizayn ustaxonasini yuritardi. U biznesiga oid nizoda sudga tortilgach, da’vogar talabiga asos bo‘layotgan qonun moddasini sinchiklab o‘qidi. Dilnozaning fikricha, bu qoida uning konstitutsiyaviy huquqlarini asossiz cheklardi. Eng muhimi, aynan shu modda sud uning ishini qanday hal qilishini belgilashi mumkin edi.

Advokati bilan maslahatlashib, Dilnoza ishni ko‘rayotgan suddan ushbu qonun normasining konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirtirish uchun Konstitutsiyaviy sudga so‘rov yuborishni iltimos qildi. Ammo sud bu iltimosni rad etdi. Dilnoza endi nima qilishni bilmay qoldi: rad javobi ustidan shikoyat qilsa bo‘ladimi, asosiy ishi davom etadimi, qonuniylik haqidagi e’tirozini boshqa yo‘l bilan ko‘tarish mumkinmi?

2. Huquqiy savol

Agar Koreyadagi ishni ko‘rayotgan sud tarafning qonunni konstitutsiyaga zid deb topish haqidagi iltimosini rad etsa, taraf qanday yo‘l tutishi mumkin? Qonun konstitutsiyaga zidligi haqidagi masala qaysi tartibda Konstitutsiyaviy sudga yetib boradi va bu jarayon asosiy sud ishiga qanday ta’sir qiladi?

3. Koreya qonunchiligi nimani belgilaydi?

Koreyada qonunlarning konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirish tizimi muayyan sud ishiga bog‘langan. Ya’ni, fuqaro istalgan qonun haqida alohida tarzda Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilavermaydi. Avvalo, qonun yoki uning muayyan qoidasi ko‘rilayotgan ishning hal qilinishiga ta’sir qilishi kerak. So‘ngra ishni ko‘rayotgan oddiy sud Konstitutsiyaviy suddan shu qoidani tekshirishni so‘rashi mumkin.

Koreya Konstitutsiyasining 107-moddasi 1-qismi va 111-moddasi 1-qismi 1-bandiga muvofiq, sud ishida qo‘llanishi lozim bo‘lgan qonunning konstitutsiyaga muvofiqligi masalasini Konstitutsiyaviy sud hal qiladi. Konstitutsiyaga zidlik bo‘yicha so‘rovni esa ishni ko‘rayotgan sud kiritadi.

Bu vakolatlar ikki bosqichga bo‘lingan:

  • Ishni ko‘rayotgan sud qonunni konstitutsiyaga zid deb hisoblash uchun asos bor-yo‘qligini ko‘rib, Konstitutsiyaviy sudga so‘rov yuborish haqida qaror qiladi.
  • Konstitutsiyaviy sud qonunning konstitutsiyaga muvofiq yoki zidligini hal qiladi.

So‘rov qanday boshlanadi?

Taraf ish ko‘rilayotgan paytda muayyan qonun yoki uning bir qismi konstitutsiyaga zid, deb hisoblab, ishni ko‘rayotgan sudga yozma iltimosnoma berishi mumkin. Sud masalani o‘z tashabbusi bilan ham ko‘tarishi mumkin. Har ikki holatda ham asosiy talab shuki: bahsli norma mazkur ishda qo‘llanadigan bo‘lishi, uning konstitutsiyaga zidligi haqida esa asosli shubha mavjud bo‘lishi kerak.

Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonunning 41-moddasiga ko‘ra, sud qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirish zarur deb topsa, qaror chiqarib Konstitutsiyaviy sudga so‘rov yuboradi. Tarafning iltimosnomasi sudni albatta so‘rov yuborishga majbur qilmaydi.

Agar so‘rovni oliy suddan boshqa sud chiqargan bo‘lsa, tegishli qaror hujjati Oliy sud orqali Konstitutsiyaviy sudga yuboriladi. Biroq Oliy sud bu bosqichda quyi sudning so‘rov yuborish qarorini mazmunan qayta tekshiradigan alohida nazorat instansiyasi hisoblanmaydi.

Sud iltimosni rad etsa nima bo‘ladi?

Qonunda Konstitutsiyaviy sudga so‘rov yuborish haqidagi qaror ustidan shikoyat qilish mumkin emasligi belgilangan. Shu sababli, sud tarafning iltimosini rad etganida, bu rad javobining o‘ziga qarshi fuqarolik protsessidagi oddiy apellyatsiya yoki kassatsiya shikoyatini berib bo‘lmaydi.

Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonunning 41-moddasi 4-qismida so‘rov yuborish masalasidagi qaror ustidan shikoyat qilishga yo‘l байхгүй, деб белгиланган. Суднинг рад қарори асосий иш бўйича якуний қарордан алоҳида тартибда шикоят қилинадиган қарор эмас.

Biroq bu qonunning konstitutsiyaga zidligi haqidagi masala butunlay yopildi, degani emas. Sud iltimosni rad etgan taraf qonunning ayni ishda qo‘llanishi va konstitutsiyaviy muammo bilan bog‘liq bo‘lgan shartlar asosida Konstitutsiyaviy sudga konstitutsiyaviy shikoyat bilan murojaat qilishi mumkin. Bu tartib Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonunning 68-moddasi 2-qismida ko‘zda tutilgan. Shu yo‘l tanlansa, taraf ayni sud ishida ayni asos bilan qayta so‘rov berishni talab qila olmaydi.

So‘rov yuborilsa, asosiy ish nima bo‘ladi?

Sud Konstitutsiyaviy sudga so‘rov yuborganidan keyin, odatda, asosiy ish Konstitutsiyaviy sud qonunning konstitutsiyaga muvofiqligi haqida qaror chiqarguniga qadar to‘xtatiladi. Zarurat bo‘lsa, sud yakuniy qarorga olib bormaydigan ayrim protsessual harakatlarni davom ettirishi mumkin.

Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonunning 42-moddasiga binoan, so‘rov yuborilgan ish bo‘yicha sud jarayoni konstitutsiyaviylik masalasi hal bo‘lguniga qadar to‘xtatiladi. Shoshilinch deb topilgan holatlarda sud yakuniy qarordan tashqari ayrим процессуал ҳаракатларни давом эттириши мумкин.

Agar qonun Konstitutsiyaviy sud tomonidan konstitutsiyaga zid deb topilsa yoki boshqa sabab bilan tekshiruvga ehtiyoj qolmasa, so‘rovni yuborgan sud uni bekor qilishi va Konstitutsiyaviy sudga bu haqda xabar berishi mumkin. Shunda konstitutsiyaviy nazorat jarayoni tugaydi.

4. Koreya sudlari bunday masalaga qanday yondashadi?

Koreya sudlari qonun konstitutsiyaga zid, degan da’voni muhim deb ko‘rsa-da, har qanday e’tiroz avtomatik ravishda Konstitutsiyaviy sudga yuborilmaydi. Sud, odatda, ikki savolni tekshiradi:

  1. Bahsli qoida ish natijasiga ta’sir qiladimi? Agar sud ishni bu qoidani qo‘llamasdan ham hal qila olsa, konstitutsiyaviylik masalasi ish uchun zarur shart bo‘lmasligi mumkin.
  2. Konstitutsiyaga zidlik haqida asosli shubha bormi? Faqat tarafning noroziligi yoki umumiy da’vosi yetarli emas. E’tirozning huquqiy asoslari va nima uchun aynan shu norma konstitutsiyaga zid ekani tushuntirilishi lozim.
Sud amaliyotida asosiy mezon — qonun normasining ayni ishni hal qilish uchun zarurligi va uning konstitutsiyaga zidligi haqida oqilona, asoslangan shubha mavjudligidir.

Shu bilan birga, sud iltimosni rad etsa, taraf bu qarorni alohida shikoyat orqali yuqori instansiyaga olib chiqolmaydi. Biroq asosiy ishning yakuniy qarori ustidan shikoyat berilsa, yuqori instansiya ishni hal qilish uchun qo‘llangan qonunning konstitutsiyaviyligini o‘zi qayta ko‘rib chiqishi mumkin. Bundan tashqari, qonunda belgilangan shartlarga javob beradigan taraf 68-modda 2-qismi asosida Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish imkoniyatini ko‘rib chiqadi.

5. Qoidalarni Dilnozaning ishiga tatbiq etish

Dilnozaning vaziyatini bosqichma-bosqich ko‘rib chiqaylik.

  1. Avval norma ish uchun muhim bo‘lishi kerak. Dilnoza e’tiroz bildirgan qonun moddasi sud uning nizosini hal qilishda qo‘llaydigan qoida edi. Demak, masala shunchaki qonunga umumiy norozilik bildirish emas, balki uning ishiga bevosita ta’sir qiladigan normani tekshirtirish haqida edi.
  2. Sud uning e’tirozini baholaydi. Dilnoza so‘rov yuborishni iltimos qilgani sudning so‘rov yuborishiga o‘zi kifoya qilmaydi. Sud norma ish natijasi uchun muhimligini va konstitutsiyaga zidlik haqidagi vajlar asosli shubha tug‘dirishini baholaydi. Sud bu shartlarni topmasa, iltimosni rad qilishi mumkin.
  3. Rad javobi ustidan alohida oddiy shikoyat berilmaydi. Dilnoza rad qarorining o‘ziga qarshi apellyatsiya yoki qayta shikoyat berib, uni alohida bekor qildirish yo‘lidan foydalana olmaydi. Bu, uning asosiy ish bo‘yicha e’tirozlari ham tugadi, degani emas: u asosiy ishni ko‘rish davomida qonun haqidagi pozitsiyasini сақлаши ва иш бўйича якуний қарор устидан шикоят қилинганда уни яна кўтариши мумкин.
  4. Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish alohida imkoniyat bo‘lishi mumkin. Agar qonундаги талаблар бажарилган бўлса, Дилноза 68-модда 2-қисми асосида Конституциявий судга шикоят бериш масаласини кўриб чиқади. Бу йўлни танлаганидан кейин у худди шу асосни кўрсатиб, ўша асосий ишда яна бир бор конституциявийлик бўйича суд сўровини талаб қила олмайди.
  5. Agar sud so‘rov yuborganida, ish kutib turardi. Bu holatda Konstitutsiyaviy sud qonun haqida qaror chiqargunicha asosiy ish, qoida tariqasida, to‘xtatilgan bo‘lardi. Sud zarur deb topsa, yakuniy qaror bo‘lmagan ayrim protsessual ishlarni davom ettirishi mumkin edi. Dilnozaning iltimosi rad etilgani uchun esa bu avtomatik to‘xtatish qoidasi ishga tushmaydi.

6. Xulosa: Dilnoza nima qildi va siz nima qilishingiz kerak?

Dilnoza rad qaroriga qarshi alohida oddiy shikoyat berishning iloji yo‘qligini tushundi. U advokati bilan birga asosiy ish bo‘yicha barcha huquqiy e’tirozlarini saqlab qoldi, bahsli qonun aynan qanday qo‘llanishini va nima uchun bu qoida konstitutsiyaga zid deb hisoblanishini hujjatlashtirdi. Shuningdek, sudning rad qaroridan keyin 68-modda 2-qismidagi konstitutsiyaviy shikoyat yo‘li uning holatiga mos keladimi, degan savolni belgilangan tartib va muddatlarni tekshirgan holda baholadi.

Dilnozaning hikoyasi bir muhim farqни ko‘rsatади: суддан Конституциявий судга сўров юборишни илтимос қилиш — Конституциявий судга бевосита шикоят бериш билан бир хил эмас. Биринчи ҳолатда сўровни ишни кўраётган суд ҳал қилади; иккинчи йўл эса суд рад жавобидан кейин қонунда назарда тутилган алоҳида тартибдир. Ҳар иккисида ҳам баҳсли норма ишга дахлдор бўлиши ва ҳуқуқий асослар аниқ кўрсатилиши муҳим.

Агар суд сўров юбориш илтимосини рад этса, бу рад жавоби устида алоҳида оддий шикоят қилиб бўлмайди. Лекин қонуннинг конституциявийлигини кўтариш учун қонунда назарда тутилган бошқа ҳуқуқий йўллар мавжуд бўлиши мумкин.

Шунга ўхшаш вазиятга тушсангиз, қуйидаги уч амалий қадамни кўриб чиқинг:

  • Баҳсли нормани аниқ кўрсатинг: қонуннинг қайси моддаси қўлланишини ва у иш натижасига қандай таъсир қилишини тушунтиринг.
  • Конституциявий эътирозни далилланг: қайси конституциявий ҳуқуқ ёки тамойил бузилаётганини умумий гаплар билан эмас, иш ҳолатларига боғлаб баён қилинг.
  • Рад жавобидан кейинги йўлни кечиктирмай текширинг: 68-модда 2-қисми бўйича мурожаат қилиш имконияти, шартлари ва муддатлари ҳақида Корея ҳуқуқи бўйича мутахассис билан маслаҳатлашинг.