1-bo‘lim — Insoniy voqea
Otasi vafot etganidan keyin Malika Rahmonova oilaviy hovli va boshqa mol-mulk masalasida akalari bilan gaplashishga majbur bo‘ldi. Akalari bu mulkni o‘zaro taqsimlashni boshlaganida, Malikaga uning ulushi yo‘qligini aytishdi: go‘yoki, oila boshlig‘i vafot etganida ayollar meros olmagan va mol-mulkni bo‘lishni talab qila olmagan.
Bu gap hozirgi zamon qonunlari haqida emas, balki Fuqarolik kodeksi kuchga kirishidan oldingi meros munosabatlariga taalluqli eski odatga tayanardi. Malika uchun masala faqat hovli yoki pulda emas edi. U ayol bo‘lgani uchungina huquqdan mahrum qiladigan qoidani sudda qanday qilib rad etish mumkinligini bilmoqchi edi.
Uning advokati eski odat Konstitutsiyadagi tenglik tamoyiliga zid bo‘lishi mumkinligini aytdi. Shunda Malika birinchi navbatda aynan shu odatni Konstitutsiyaviy sudga tekshirtirishni so‘rasa bo‘ladimi, degan savol bilan murojaat qildi.
2-bo‘lim — Huquqiy savol
Asosiy savol shuki: ayollarga meros va mol-mulkni bo‘lishni talab qilish huquqini bermagan eski odat huquqini konstitutsiyaviy qonun nazoratiga topshirish mumkinmi? Yoki bu odatning kuchini meros nizosini ko‘rayotgan oddiy sudning o‘zi hal qilishi kerakmi?
3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nima deydi?
Koreya Konstitutsiyasi va Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonun muayyan ishni ko‘rayotgan sudga qonunning konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirtirish uchun Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish imkonini beradi. Biroq bu tartibdagi “qonun” deganda, odatda, Milliy Assambleya ovoz berib qabul qilgan rasmiy qonun tushuniladi. Sud shakllantirgan yoki tan olgan odat huquqi bu toifadagi qonun emas.
Koreya Konstitutsiyasining 111-moddasi 1-qismi 1-bandi va Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonunning 41-moddasi 1-qismi qonunlarning konstitutsiyaviyligini tekshirish tartibini belgilaydi. Bu tartibdagi “qonun” rasmiy qonunni anglatadi.
Odat huquqining o‘rni ham muhim. Koreya Fuqarolik kodeksining 1-moddasiga ko‘ra, fuqarolik munosabatlarida odat huquqi yozma qonun bo‘lmagan hollarda va qonunga zid bo‘lmagandagina qo‘llanishi mumkin. Demak, odat yozma qonundan ustun turmaydi; u huquqiy bo‘shliqni to‘ldiruvchi manbadir.
Fuqarolik kodeksining 1-moddasi mazmuniga ko‘ra, yozma qonun bo‘lmagan masalada odat huquqi qo‘llanishi mumkin, ammo u qonunga zid bo‘lmasligi shart.
Bu farq sudga murojaat qilish usulini belgilaydi:
- Agar nizo rasmiy qonunning Konstitutsiyaga zidligi haqida bo‘lsa, tegishli shartlar mavjud bo‘lganda sud Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilishi mumkin.
- Agar e’tiroz odat huquqining o‘ziga qaratilgan bo‘lsa, uni rasmiy qonun kabi konstitutsiyaviy tekshiruvga yuborish talab qilib bo‘lmaydi.
- Biroq odatning Konstitutsiyaga yoki yozma qonunga zidligi masalasini nizoni ko‘rayotgan sudning o‘zi baholashi mumkin. Sud bunday odatni ishda qo‘llamaslikka haqli.
4-bo‘lim — Koreya sudlari bундай маросимларга қандай қарайди?
Koreya sudlari одат ҳуқуқини қонун даражасидаги мустақил ҳужжат деб эмас, муайян шартларда қўлланадиган ёрдамчи ҳуқуқ манбаи деб қарайди. Шунинг учун одат қоидасига нисбатан конституциявий қонун назорати тайинлаш ўрнига, суд унинг ўзи кўриб чиқаётган низода қўлланиши мумкин ёки мумкин эмаслигини ҳал қилади.
Sud amaliyotidagi umumiy yondashuv shuki: odat huquqi rasmiy qonun bo‘lmagani uchun Konstitutsiyaviy suddagi qonun nazoratining predmeti hisoblanmaydi. Agar odat Konstitutsiyaga zid bo‘lsa, oddiy sud uning kuchini muayyan ishda rad etishi mumkin.
Shu bois, eski odatga qarshi konstitutsiyaviy tekshiruv tayinlashni so‘rab berilgan ariza, odatda, mazmunan ko‘rib chiqilmasdan maqbul emasligi sababli rad etiladi. Bu esa da’vogar meros masalasida yutqazdi degani emas. Sud meros nizosining o‘zida odatni qo‘llash kerakmi, degan savolni baribir hal qilishi lozim.
5-bo‘lim — Qoidalarni Malikaning ishiga tatbiq etish
Malikaning vaziyatini bosqichma-bosqich ko‘rib chiqamiz.
- Avvalo, qaysi davr qoidalari qo‘llanishi aniqlanadi. Nizo Fuqarolik kodeksi kuchga kirishidan oldingi merosga taalluqli bo‘lsa, o‘sha davrda amal qilgan meros qoidalari va odat huquqi masalasi yuzaga kelishi mumkin. Meros qachon ochilgani hamda boshqa muhim faktlar huquqiy tahlil uchun ahamiyatli.
- Keyin, Malikaga qarshi keltirilgan qoida odat huquqimi yoki rasmiy qonunmi, aniqlanadi. Uning akalari ayollarga meros ulushi va mol-mulkni bo‘lishni talab qilish huquqini bermagan tarixiy odatga tayanmoqda. Bu qoida Milliy Assambleya qabul qilgan rasmiy qonun emas.
- Shu sababli odatning o‘zini konstitutsiyaviy qonun nazoratiga yuborish yo‘li mos kelmaydi. Malika suddan aynan shu odatni Konstitutsiyaviy sudda tekshirtirishni so‘rashi mumkin, ammo iltimosnoma odat huquqi rasmiy qonun hisoblanmagani uchun protsessual jihatdan maqbul bo‘lmaydi va rad etilishi ehtimoli bor.
- Bu bilan Malikaning asosiy e’tirozi yo‘qolmaydi. U meros nizosini ko‘rayotgan suddan ayollarni huquqdan mahrum qiluvchi odatni qo‘llamaslikni so‘rashi mumkin. Sud odatning yozma qonunga zid emasligini, shuningdek, Konstitutsiyaviy tamoyillarga mos kelishini o‘zi baholaydi.
- Sud odatni qo‘llamaslikka qaror qilsa, meros masalasini tegishli huquqiy qoidalar asosida hal qiladi. Bu avtomatik tarzda Malika albatta muayyan ulush oladi degani emas: merosning ochilgan vaqti, oila tarkibi, mol-mulkning huquqiy holati va qo‘llanadigan tarixiy qoidalar alohida tekshirilishi kerak. Ammo faqat ayol bo‘lgani uchun uni chetlatadigan odatni qo‘llash masalasi sud nazoratidan tashqarida qolmaydi.
6-bo‘lim — Xulosa: nima bo‘ldi va nima qilish kerak?
Malikaning odat huquqini Konstitutsiyaviy sudda tekshirtirish haqidagi iltimosi protsessual jihatdan maqbul bo‘lmaydi: bunday odat rasmiy qonun emas. Lekin bu uning merosga doir da’vosi tugadi degani emas. Meros nizosini ko‘rayotgan sud ayollarni meros va mulkni bo‘lish huquqidan mahrum qiluvchi odatni Konstitutsiyaga zid deb topib, uni ishda qo‘llamasligi mumkin. Malika uchun to‘g‘ri yo‘l — odatning o‘ziga qarshi alohida konstitutsiyaviy nazorat talab qilishdan ko‘ra, meros ishi doirasida suddan uni qo‘llamaslikni so‘rashdir.
Shunga o‘xshash vaziyatga duch kelsangiz:
- Meros ochilgan vaqtni va tegishli huquqiy davrni aniqlang. Vafot sanasi, qarindoshlikni tasdiqlovchi hujjatlar va mol-mulkka oid yozuvlarni yig‘ing.
- E’tirozingizni to‘g‘ri protsessual shaklda bildiring. Odatni Konstitutsiyaviy sudga yuborishni so‘rashdan tashqari, meros nizosini ko‘rayotgan suddan odatning qo‘llanishi va uning qonun hamda Konstitutsiyaga muvofiqligini baholashni so‘rang.
- Ishni meros huquqi bo‘yicha mutaxassis bilan muhokama qiling. Eski meros munosabatlarida qo‘llanadigan qoida ishning sanasi va faktlariga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
