1. Insoniy voqea: Dilnozaning yopiq eshik ortidagi kuni
Dilnoza Qodirova 52 yoshda edi. Menopauza davrida uyqusi buzilib, kayfiyati tushib yurgan, biroq o‘z ishlarini bajarar, kundalik hayotini davom ettirar edi. U o‘ziga yoki boshqalarga zarar yetkazish bilan tahdid qilmagan, yaqinlari ham undan bevosita xavf borligini ko‘rmagan.
Bir kuni ikki farzandi onasining ahvoli yomonlashib ketishidan xavotirlanib, uning ruhiy salomatlik muassasasiga yotqizilishiga rozilik berdi. Psixiatr ko‘rigidan so‘ng Dilnoza o‘z xohishiga qarshi statsionarga olib ketildi. U yerda unga davolanish kerakligini aytishdi, ammo nega uning roziligisiz qolishi shartligini tushuntirishmadi.
Dilnozaning savoli oddiy va og‘ir edi: yaqinlarining ikki imzosi va bitta shifokorning xulosasi uning erkinligini cheklashga yetarlimi? Ayniqsa, u statsionar davolanishni talab qiladigan darajada kasal bo‘lmasa va o‘ziga yoki boshqalarga xavf tug‘dirmasa-chi?
2. Huquqiy savol
Koreyada avval amal qilgan tartib bo‘yicha, ikki nafar qonuniy mas’ul yaqinining roziligi va bitta psixiatrning yotqizish haqidagi xulosasi asosida odamni uning хоҳишiga қарши ruhiy salomatlik muassasasiga joylashtirish mumkin байсан. Асосий масала — бундай қарор инсоннинг шахсий эркинлигини ҳимоя қилиш учун етарли аниқ мезонлар ва мустақил назорат билан таъминланганмиди?
3. Koreya qonunchiligi nimani talab qiladi?
Janubiy Koreya Konstitutsiyasi insonning shaxsiy erkinligini himoya qiladi. Davlat bu huquqni cheklashi mumkin, lekin cheklov qonuniy maqsadga xizmat qilishi, zarur bo‘lishi va ko‘zlangan maqsaddan ortiq og‘ir bo‘lmasligi kerak. Bu mutanosiblik tamoyilidir.
Insonni o‘z xohishiga qarshi muassasada ushlab turish — oddiy tibbiy qaror emas. U shaxsiy erkinlikni jiddiy cheklaydi va shu sabab qat’iy kafolatlar, aniq mezonlar hamda suiiste’molga qarshi nazoratni talab qiladi.
Avvalgi himoya tariqasida yotqizish tartibida, asosan, quyidagilar nazarda tutilgan edi:
- ikki nafar mas’ul yaqinining roziligi;
- psixiatrning statsionarda davolash zarurligi haqidagi xulosasi;
- yotqizishning dastlabki muddati olti oygacha bo‘lishi va keyinchalik uzaytirilishi mumkinligi.
Biroq masala faqat imzolar bor-yo‘qligida emas edi. Huquqiy tartib yotqizish uchun qanday ruhiy holat zarurligini yetarlicha aniq belgilashi, yaqinlar bilan bemor manfaatlari to‘qnashganida buni hisobga olishi, tibbiy xulosani mustaqil tekshirtirish va qarorga qarshi chiqish imkonini berishi lozim.
Konstitutsiyaviy kafolatning mazmuni shuki: insonni erkinligidan mahrum qilishga olib keladigan qaror faqat yaqinlar va bitta mutaxassisning fikriga topshirib qo‘yilmasligi kerak. Qarorning zarurligi mustaqil tekshirilishi, uning davomiyligi esa muntazam qayta ko‘rib chiqilishi lozim.
Muhim jihat: bu yerda gap avvalgi qonuniy tartib haqida bormoqda. Ruhiy salomatlikka oid qonunchilik keyinchalik o‘zgargan bo‘lishi mumkin. Amaldagi holatga duch kelgan kishi aynan bugungi qonun va protseduralarni alohida tekshirishi kerak.
4. Koreya sudlari bunday masalaga qanday qaraydi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi majburiy yotqizishni jismoniy erkinlikka juda jiddiy aralashuv deb ko‘rdi. Shu bois bunday chorani faqat bemorga yordam berish maqsadi bilan oqlab bo‘lmaydi: u amalda jazolash, oilaviy nizoni hal qilish yoki odamni jamiyatdan chetlatish vositasiga aylanib ketmasligi kerak.
Sudning umumий ёндашуви бир нечта хавфга эътибор қаратади:
- Qonunda statsionarda davolanishni talab qiladigan ruhiy holatning yetarlicha aniq mezonlari bo‘lmasa, turli vaziyatlarda qarorlar o‘zboshimchalik bilan qabul qilinishi mumkin.
- Mas’ul yaqinlar va bemor manfaatlari har doim bir xil bo‘lavermaydi. Rozilik beruvchi qarindoshlar bilan bemor o‘rtasidagi manfaatlar to‘qnashuvini cheklaydigan mexanizm zarur.
- Zaruratni baholash bitta psixiatrga to‘liq topshirilsa, xato yoki vakolatni suiiste’mol qilish ehtimolini mustaqil nazorat bilan kamaytirish kerak.
- Bemorning qarordan xabardor bo‘lishi, e’tiroz bildirish va huquqiy yordam olish imkoniyati himoyalanishi lozim.
- Dastlabki yotqizish muddati uzoq, uzaytirish esa oson bo‘lsa, davолаш чораси узоқ муддатли ажратиб қўйишга айланиши мумкин.
Konstitutsiyaviy sud 2016-yil 29-sentabrda ko‘rgan ishida aynan shu kamchiliklarni birgalikda baholadi. Sud yaqinlarning ikki roziligi va bitta psixiatr tashxisiga tayangan avvalgi tartib shaxsiy erkinlikni yetarlicha himoya qilmaydi, degan xulosaga keldi.
5. Qoidalarni Dilnozaning holatiga tatbiq etish
Birinchidan, Dilnozaning kasalligi va davolanishga ehtiyoji aniq baholanishi kerak. Menopauza davridagi tushkunlikning o‘zi, boshqa dalillarsiz, uni statsionarga majburan yotqizish zaruratini isbotlamaydi. Huquqiy savol — unga yordam kerakmi, деган саволдан кенгроқ: aynan statsionarda va aynan uning roziligisiz davolash zarur bo‘lganmi?
Ikkinchidan, o‘ziga ёки бошқаларга хавф бор-йўқлиги текширилиши лозим. Dilnoza hech kimga tahdid qilmagan ва вазиятда бундай хавфни кўрсатувчи бошқа аниқ далиллар ҳам бўлмаган деб оламиз. Бундай ҳолатда унинг хоҳишини четга суриш учун янада пухта асос ва назорат талаб этилади.
Uchinchidan, farzandlarining roziligi mustaqil kafolat o‘rnini bosa olmaydi. Ular onasiga yordam berishni chin dildan istagan bo‘lishlari mumkin. Ammo qonun rozilik beruvchi yaqinlarning manfaatlari bemor manfaatlariga zid kelishi ehtimolini ҳам ҳисобга олиши керак эди.
To‘rtinchidan, bitta psixiatrning xulosasi yagona nazorat nuqtasi bo‘lib qolmasligi kerak. Ayniqsa, yotqizish bir necha oy davom etishi va uzaytirilishi mumkin bo‘lganida, boshqa mutaxassisning mustaqil bahosi hamda qaror ustidan tezkor shikoyat qilish yo‘li muhim.
Nihoyat, avvalgi tartibda ko‘rsatilgan olti oylik dastlabki muddat vaziyatning o‘zgarishini tez-tez qayta tekshirish zaruratiga javob bermas edi. Agar Dilnozaning ahvoli xavf tug‘dirmasa va majburiy statsionar davolanish zarurligi ishonchli asoslanmasa, uzoq muddat ushlab turish davolashdan ko‘ra erkinlikni cheklashga aylanib qolishi mumkin.
Shu sabab Dilnozaning tasvirlangan vaziyatida ikki farzand roziligi va bitta psixiatr xulosasi uning majburiy yotqizilishini konstitutsiyaviy jihatdan o‘z-o‘zidan oqlamaydi. Konstitutsiyaviy sudning xulosasi ҳам шундан иборат эди: тегишли авvalgi қонун қоидалари шахсий эркинликни номутаносиб чеклаган.
6. Xulosa: Dilnoza bilan nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?
Dilnozaning hikoyasida uning yaqinlari yordam bermoqchi bo‘lgan, ammo yordam niyati huquqiy kafolatlarning o‘rnini bosa olmagan. Konstitutsiyaviy sud avvalgi tartibni shaxsiy erkinlikka tajovuz deb topdi. Bu xulosa majburiy yotqizish har qanday holatda noqonuniy degani emas; lekin aniq mezonlar, mustaqil baholash va bemorning huquqlarini himoya qiluvchi protseduralarsiz bunday qaror konstitutsiyaga mos kelmasligini anglatadi.
Dilnozaning shaxsiy ishida Konstitutsiyaviy sud qarori uni avtomatik tarzda ozod qilgan yoki unga tovon puli tayinlagan bo‘lmaydi. Biroq uning holatida xavf va statsionar davolanish zarurati asoslanmagan бўлса, у мустақил қайта баҳолаш ва қарор устидан шикоятни талаб қилишга жиддий ҳуқуқий асосга эга бўлар эди. Дилнозанинг воқеасида муассаса унинг аҳволини қайта кўриб чиқди ва мажбурий ётқизиш зарурати тасдиқланмаганидан сўнг уйига қайтишига рухсат берди.
Shunga o‘xshash vaziyatga duch kelsangiz, quyidagi amaliy qadamlarni ko‘rib chiqing:
- Yotqizish qarori, shifokor xulosasi va ularning asoslarini yozma ravishda so‘rang; qaysi qonuniy tartib qo‘llanganini aniqlang.
- Imkon qadar tez mustaqil tibbiy baholash, qaror ustidan shikoyat qilish va yuridik yordam so‘rang. Amaldagi tartib va muddatlar vaziyatga qarab farq qilishi mumkin.
- Yaqinlaringiz bilan suhbat, tibbiy hujjatlar va xavf mavjud yoki yo‘qligini ko‘rsatuvchi dalillarni saqlang. Erkinlikni cheklash zarurati muntazam va xolis tekshirilishi kerak.
