1-bo‘lim — Insoniy hikoya

Dilnoza Karimova kichik tikuvchilik ustaxonasida ishlardi. Ustaxona yopilgach, daromadsiz qolgan Dilnoza davlat yordamiga murojaat qildi. Biroq qonundagi mezonga ko‘ra, yordam faqat avval muayyan turdagi korxonada ishlaganlarga berilar, xuddi shunday daromadidan ayrilgan boshqa ishchilar esa ro‘yxatdan tashqarida qolardi. Dilnoza nazarida, bu farqning hayotiy asosini topish qiyin edi.

U sudga murojaat qilib, yordamdan mahrum bo‘lishiga sabab bo‘lgan qonuniy qoidaning konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirishni so‘radi. Sud bu masalani Konstitutsiyaviy sudga yuborish haqidagi iltimosni rad etdi. Shundan so‘ng Dilnoza Koreya Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risidagi qonunning 68-moddasi 2-qismiga asoslanib, konstitutsiyaviy shikoyat berdi. Endi uning oldida bir savol turardi: qonun tenglikni buzgan bo‘lsa, uni darhol bekor qilish kerakmi yoki sud boshqacha qaror chiqarishi mumkinmi?

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Asosiy masala shuki: qaysi vaziyatlarda Konstitutsiyaviy sud qonun yoki uning bir qismini darhol haqiqiy emas deb topish o‘rniga, konstitutsiyaga nomuvofiq deb e’lon qilishi mumkin? Bunday qaror qonundagi konstitutsiyaga zid holatni tan oladi, lekin uning huquqiy oqibatlarini oddiy bekor qilish qaroridan boshqacha belgilashi mumkin.

3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nima deydi?

Koreya Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risidagi qonunning 68-moddasi 2-qismi sud ishida qo‘llanayotgan qonun konstitutsiyaga zid, deb hisoblagan tarafga, odatda, sudning konstitutsiyaviy tekshiruv haqidagi murojaatni rad etishidan keyin Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qilish imkonini beradi. Bu shikoyat muayyan qonun qoidasi bilan bog‘liq konstitutsiyaviy masalani ko‘taradi.

Konstitutsiyaga nomuvofiqlik qarori qonunning konstitutsiyaga zid ekanini qayd etadi, biroq qonunni darhol bekor qilish o‘rniga muammoni bartaraf etish uchun qonun chiqaruvchiga imkon qoldirishi yoki huquqiy bo‘shliqning oldini olishi mumkin. Bunday qaror, xususan, quyidagi holatlarda o‘rinli bo‘lishi mumkin:

  1. Tenglik buzilishini bartaraf etish uchun. Qonun ayrim guruhga ijtimoiy yordam yoki boshqa imtiyoz beradi, o‘xshash vaziyatdagi boshqa guruhni esa asosli sababsiz chetda qoldiradi. Qoidani butunlay bekor qilish, yordam olayotgan guruhni ham undan mahrum etishi mumkin.
  2. Qonun chiqaruvchining vakolatini hurmat qilish uchun. Qoidaning qaysi qismi konstitutsiyaga mos, qaysi qismi zid ekanini aniq ajratish qiyin bo‘lishi mumkin. Muammoni tuzatishning bir necha qonuniy yo‘li mavjud bo‘lsa, Konstitutsiyaviy sud ularning birini o‘zi tanlash o‘rniga qonun chiqaruvchiga tanlov qoldirishi mumkin.
  3. Huquqiy bo‘shliq va tartibsizlikning oldini olish uchun. Qonun darhol bekor qilinsa, muhim sohada umuman tartibga solish qolmasligi mumkin. Ayrim hollarda, qonundagi kamchilik vaqtincha saqlanib qolishining oqibatlari, hech qanday qoida bo‘lmay qolishidan kamroq zararli deb baholanadi.
  4. Ko‘rilayotgan qoida allaqachon tuzatilganida. Konstitutsiyaviy sud ishni ko‘rayotgan paytda qonun o‘zgartirilib, yangi tahrir konstitutsiyaga muvofiq holatni belgilagan bo‘lishi mumkin. Bunda sud yangi tartibni qo‘llash uchun qaror chiqarishi ehtimol.
Konstitutsiyaviy nomuvofiqlik qonunni shunchaki “ma’qullamaslik” emas. Bu — konstitutsiyaga zid muammoni tan olish bilan birga, uni qanday va qachon bartaraf etish masalasini ham hisobga oladigan huquqiy yechim.

Agar sud qonunni vaqtincha qo‘llashga ruxsat bersa, bu qonun endi konstitutsiyaga mos bo‘lib qoldi degani emas. Maqsad — qonunchi yangi tartibni qabul qilguncha keskin huquqiy bo‘shliq yuzaga kelishining oldini olish. Qonunning qachongacha amal qilishi va o‘tish davrida nimalar qo‘llanishi aniq qarorning mazmuniga bog‘liq.

4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday masalaga qanday yondashadi?

Konstitutsiyaviy sud odatda faqat qoidaning matnini emas, uni bekor qilish yoki vaqtincha qo‘llash qanday oqibatlarga olib kelishini ham ko‘rib chiqadi. Sud uchun muhim savollardan biri: qonun darhol bekor qilinsa, konstitutsiyaviy huquqlar yaxshiroq himoyalanadimi yoki buning o‘rniga yangi va jiddiy tartibsizlik paydo bo‘ladimi?

Qonunda konstitutsiyaga zid jihat borligi aniqlansa ham, uni bartaraf etishning bir nechta yo‘li mavjud bo‘lishi mumkin. Demokratik vakolatga ega qonun chiqaruvchining o‘rniga sud o‘sha yo‘llardan birini asossiz ravishda tanlab bermasligi kerak.

Tenglik masalalarida sud, odatda, bir guruhga berilgan yordam yoki imtiyozning o‘zi konstitutsiyaga zid ekanini alohida tekshiradi. Agar imtiyozning o‘zi maqbul bo‘lsa-yu, boshqa guruhni chetlatish uchun oqilona asos topilmasa, butun yordam tizimini bekor qilish tenglikni tiklashning yagona yoki eng to‘g‘ri yo‘li bo‘lmasligi mumkin.

Shu bilan birga, har qanday noqulay yoki turlicha muomala konstitutsiyaga zid degani emas. Guruhlar o‘rtasidagi farqning maqsadi, mezoni va oqibatlari baholanadi. Shuningdek, huquqiy barqarorlik, hokimiyatlar bo‘linishi va qonun chiqaruvchiga berilgan tanlov doirasi ham e’tiborga olinadi.

5-bo‘lim — Qoidalarni Dilnozaning ishiga tatbiq etish

Dilnozaning vaziyatini bosqichma-bosqich ko‘rib chiqaylik.

  1. Avval, shikoyatning protsessual asosini aniqlash kerak. Dilnoza oddiy suddagi ishida qo‘llanayotgan qonun konstitutsiyaga zid, deb hisoblaydi. Sud uning konstitutsiyaviy tekshiruvni boshlash haqidagi iltimosini rad etgach, u 68-moddaning 2-qismi bo‘yicha shikoyat berishi mumkin. Shikoyat aynan ishga ta’sir qilayotgan qonuniy qoidaga qaratilishi lozim.
  2. Keyin, tenglik buzilgan-buzilmaganini tekshirish kerak. Dilnoza yordam olganlar bilan o‘zining daromadidan ayrilish holati, ehtiyoji va boshqa muhim xususiyatlari o‘xshashligini ko‘rsatishi kerak. Agar yordamdan foydalanish uchun qo‘yilgan farqlovchi mezon bilan yordamning maqsadi o‘rtasida oqilona bog‘liqlik bo‘lmasa, uni chetlatish tenglik tamoyiliga zid bo‘lishi mumkin.
  3. Yordamning o‘zi konstitutsiyaga mosmi, degan savolga javob beriladi. Agar yordam qonuniy va konstitutsiyaga mos maqsadga xizmat qilsa, butun tartibni bekor qilish Dilnozaga foyda bermasligi mumkin. Aksincha, boshqa ishchilar qatori hozir yordam olayotganlar ham mablag‘dan mahrum bo‘lib qolishi ehtimol.
  4. Qanday tuzatish kerakligini kim tanlashi lozimligi baholanadi. Тenglikni тиклаш учун қонун чиқарувчи ёрдам оладиганлар доирасини кенгайтириши, мезонларни қайта белгилаши ёки бошқа чорани жорий этиши мумкин. Бу танловлардан бирини Конституциявий суднинг ўзи белгилаши шарт бўлмаслиги мумкин.
  5. Бекор қилиш оқибатлари кўриб чиқилади. Агар қоида дарҳол кучини йўқотса, ёрдам тизимида ҳуқуқий бўшлиқ пайдо бўлиши эҳтимол. Шу сабабли суд конституцияга номувофиқликни эътироф этиб, қонун чиқарувчига камчиликни тузатиш имконини қолдириши ва қарорда кўрсатилган шартларга мувофиқ қоидани вақтинча қўллашга йўл қўйиши мумкин.

Бошқа икки ҳолат — қонун чиқарувчига танлов қолдириш ва ҳуқуқий бўшлиқни олдини олиш — Дилнозанинг ишида ҳам бир-бири билан боғлиқ. Агар суд қайси тузатиш энг тўғри эканини қонуннинг ўзи ва ишдаги далиллар асосида белгилай олмаса, номутаносиб қоидани дарҳол бекор қилиш ўрнига қонун чиқарувчига вақт бериши мумкин. Суд қарор чиқаргунига қадар қонун янги таҳрирда конституцияга мос қилиб ўзгартирилган бўлса, тўртинчи асос ҳам аҳамият касб этади.

Dilnoza uchun muhim jihat shundaki, faqat “men chetda qoldim” deyish yetarli emas. U taqqoslanayotgan guruhlar o‘rtasidagi o‘xshashlikni, qonundagi farqlash mezonini va bu farqning o‘ziga qanday zarar yetkazganini ko‘rsatishi kerak. Sud esa qoidaning konstitutsiyaga zidligini aniqlash bilan birga, qaror qanday huquqiy oqibat tug‘dirishini ham belgilaydi.

6-bo‘lim — Xulosa: nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?

Dilnozaning xayoliy ishida Konstitutsiyaviy sud yordam berishning o‘zi maqbul, ammo o‘xshash holatdagi ishchilarni chetlatish uchun yetarli asos yo‘q, degan xulosaga keladi. Qoidani darhol bekor qilish barcha ishchilarni yordamdan mahrum qilishi mumkinligi sababli, sud uni konstitutsiyaga nomuvofiq deb e’lon qiladi va qonun chiqaruvchiga tartibni tuzatish imkonini beradi. Dilnoza esa o‘z ishida yordam olish huquqini avtomatik ravishda qo‘lga kiritmaydi: uning yakuniy talabi yangi qonuniy tartib va oddiy sudning ish bo‘yicha qaroriga bog‘liq bo‘ladi.

Shunga o‘xшаш vazиятга тушсангиз, қуйидаги амалий чораларни кўринг:

  • Далилларни йиғинг: сиз билан ёрдам олган гуруҳ ўртасидаги ўхшаш ҳолатларни, қўлланилган мезонни ва рад жавобини тасдиқловчи ҳужжатларни сақланг.
  • Муддат ва тартибни текширинг: оддий суддаги иш, суднинг конституциявий текширув ҳақидаги илтимосни рад этиши ва 68-модданинг 2-қисми бўйича мурожаат қилиш тартибидаги муддатларни адвокат билан аниқланг.
  • Фақат тенгсизликни эмас, ечимни ҳам тушунтиринг: қоида нега конституцияга зидлигини, уни дарҳол бекор қилиш қандай оқибат туғдиришини ва қонун чиқарувчи қандай йўллар билан муаммони тузатиши мумкинлигини кўрсатинг.