1-bo‘lim — Insoniy voqea: Dilnozaning kutishi

Dilnoza Rahimova Seuldagi kichik korxonasiga oid sud nizosida o‘z huquqlarini himoya qilayotgan edi. Ishning natijasi bir qonun normasiga bog‘liq bo‘lib qoldi: Dilnoza nazarida, aynan shu qoida Konstitutsiyada kafolatlangan huquqlariga zid edi. U suddan ushbu masalani Konstitutsiyaviy sudga yuborishni so‘radi, biroq sud bu iltimosni rad etdi.

Dilnoza shundan so‘ng Koreya Konstitutsiyaviy sudiga Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonunning 68-moddasi 2-qismiga muvofiq shikoyat qildi. U javob kutayotgan paytda, boshqa bir ish doirasida Konstitutsiyaviy sud aynan shu qonun normasini Konstitutsiyaga zid deb topdi. Norma kuchini yo‘qotgan edi. Endi savol tug‘ildi: Dilnozaning ishi ham shunchaki yopiladimi yoki sud baribir uning shikoyati bo‘yicha qaror chiqaradimi?

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Agar 68-modda 2-qismiga ko‘ra berilgan konstitutsiyaviy shikoyat ko‘rib chiqilayotgan paytda, shikoyatdagi qonun normasi boshqa ish bo‘yicha Konstitutsiyaga zid deb топилиб, кучини йўқотса, Konstitutsiyaviy sud қандай қарор чиқариши керак?

3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi нимани белгилайди?

Корея Конституциявий суди тўғрисидаги қонуннинг 68-моддаси 2-қисми судда кўрилаётган муайян иш учун муҳим бўлган қонун нормасининг Конституцияга мувофиқлигини текшириш имконини беради. Одатда, тараф аввал ишни кўраётган суддан қонуннинг конституциявийлигини текшириш учун масалани Конституциявий судга юборишни сўрайди. Агар суд бу илтимосни рад этса, тараф Конституциявий судга шикоят қилиши мумкин.

68-модда 2-қисм бўйича шикоятнинг моҳияти: тараф судда кўрилаётган ишга тегишли қонун нормасининг конституциявийлигини Конституциявий судда кўриб чиқишга эришиш учун мурожаат қилади.

Бу ерда икки хил қарорни фарқлаш муҳим:

  • Шикоятни қабул қилмаслик (각하) — мурожаат қонун талабларига жавоб бермагани учун суд унинг моҳиятини кўриб чиқмайди. Масалан, зарур процессуал шартлар мавжуд бўлмаса, суд мурожаатни шу асосда тугатиши мумкин.
  • Шикоятни қаноатлантириш — суд масаланинг моҳиятини кўриб чиқиб, эътироз қилинган норма Конституцияга зид деган хулосага келади.

Шунинг учун норма кучини йўқотгани ҳар қандай вазиятда шикоятни қабул қилмаслик учун автоматик асос бўлавермайди. Агар норма Конституциявий суддаги иш кўрилаётган пайтда бошқа иш бўйича конституцияга зид деб топилган бўлса, суд айрим ҳолатларда унинг конституцияга зидлигини тасдиқловчи қаноатлантирувчи қарор чиқариши керак.

Муҳим қоида: иш Конституциявий судда кўрилаётган вақтда эътироз қилинган норма бошқа ишда конституцияга зид деб топилиб, кучини йўқотган бўлса, мурожаатни оддий тарзда қабул қилмаслик эмас, балки норманинг конституцияга зидлигини тасдиқлаш талаб этилиши мумкин.

4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday masalaga qanday yondashadi?

Корея Конституциявий суди аввал мурожаатнинг процессуал шартларга мослигини, кейин эса унинг мазмунини баҳолайди. Оддий ҳолатда қабул қилиш шартлари бажарилмаган бўлса, суд шикоятни моҳиятан ҳал қилмасдан қабул қилмайди. Лекин кўриб чиқиш жараёнида қонун нормасининг ҳуқуқий мақоми ўзгарганида, суд шу ҳолатни шунчаки техник тўсиқ деб қабул қилмаслиги керак.

Агар иш бошланганидан кейин худди шу норма бошқа ишда Конституцияга зид деб топилган ва кучини йўқотган бўлса, суд мазкур шикоят бўйича ҳам норманинг конституцияга зидлигини тасдиқловчи қарор чиқариши лозим. Бу ёндашув Конституцияга зид деб топилган қоида юзасидан иш юритилаётган шахснинг конституциявий эътирозини мазмунан ҳал этишга хизмат қилади. Бирлаштириб кўрилиши керак бўлган ишлардан бири эътибордан четда қолган ҳолатда ҳам шу тамойил қўлланиши мумкин.

Бу ёндашув 1999 йил 24 июндаги 96-Ҳонба-67-сонли қарорда баён қилинган. Унинг амалий мазмуни шундаки, аввалги қарор билан норма кучини йўқотган бўлса ҳам, бу факт кўрилаётган шикоят бўйича қандай қарор чиқарилиши кераклигини ўз-ўзидан белгилаб қўймайди.

5-bo‘lim — Қонунни Дилнозанинг ҳолатига татбиқ этиш

Дилнозанинг вазиятини қадамма-қадам кўриб чиқайлик:

  1. У 68-модда 2-қисм йўлидан фойдаланди. Дилноза аввал ўз ишини кўраётган суддан қонун нормасини конституциявий текширувга юборишни сўради. Суд рад этгач, у Конституциявий судга мурожаат қилди. Демак, унинг шикояти оддий тарзда қонунга қарши берилган ариза эмас, балки махсус процессуал тартибдаги конституциявий шикоят эди.
  2. Эътироз қилинган қоида унинг низосига тегишли эди. У қонун нормаси ўз ишининг ҳал бўлишига таъсир қилишини кўрсатди. Бу муҳим, чунки 68-модда 2-қисмдаги механизм ҳар қандай умумий норозилик учун эмас, судда кўрилаётган муайян ишга алоқадор норма бўйича қўлланади.
  3. Бошқа ишдаги қарор Дилнозанинг шикояти кўрилаётган вақтда чиқди. Бу воқеалар кетма-кетлиги марказий аҳамиятга эга. Агар норма Дилнозанинг шикояти кўриб чиқилаётган пайтда бошқа иш бўйича конституцияга зид деб топилиб, кучини йўқотган бўлса, суд буни оддий процессуал тўсиқ деб талқин қилмаслиги керак.
  4. Суд норманинг айнан ўша норма эканини текшириши лозим. У аввалги қарор билан Дилноза эътироз қилган қоида бир хиллигини, аввалги қарорда нима белгиланганини ва кучини йўқотиш масаласи иш ҳолатларига қандай таъсир қилишини кўриб чиқади. Нормалар ўхшаш кўрингани билан, ҳуқуқий жиҳатдан бошқа-бошқа бўлиши мумкин.
  5. Тегишли шартлар тасдиқланса, қарор фақат “иш тугади” деган мазмунда бўлмаслиги керак. Дилнозанинг шикояти қабул қилиш шартларига жавоб берса ва аввалги қарор худди шу нормани конституцияга зид деб топган бўлса, Конституциявий суд унинг шикоятини оддий қабул қилмаслик ўрнига норманинг конституцияга зидлигини тасдиқловчи қаноатлантирувчи қарор чиқариши керак.

Бу натижа Дилнозанинг асосий суд иши автоматик равишда унинг фойдасига ҳал бўлади дегани эмас. Конституциявий суднинг қарори қонун нормасининг конституциявий мақомига тегишли; унинг низосида қандай амалий натижа бўлиши эса асосий ишни кўраётган суд ҳал қилади.

6-bo‘lim — Хулоса: Дилнозанинг иши қандай тугайди ва сиз нима қилишингиз керак?

Берилган ҳолатларда Дилнозанинг шикояти шунчаки қабул қилинмай қолмаслиги керак. Агар аввалги конституциявий қарор айнан у эътироз қилган нормани қамраб олса ва унинг шикояти процессуал талабларга жавоб берса, Конституциявий суд норманинг Конституцияга зидлигини тасдиқловчи қаноатлантирувчи қарор чиқариши лозим. Кейин эса Дилнозанинг асосий суд ишида бу қарор қандай аҳамият касб этишини ишни кўраётган суд баҳолайди.

Шунга ўхшаш вазиятга дуч келсангиз:

  • Муддат ва босқичларни текширинг. Судга берган илтимосингиз, унинг рад этилган санаси ва Конституциявий судга шикоят берилган сана ҳақидаги ҳужжатларни сақланг; шикоят муддатини кечиктирманг.
  • Аввалги қарорни аниқ солиштиринг. Унда қайси қонун нормаси ва қайси қисми конституцияга зид деб топилганини текширинг. Фақат мазмунан ўхшаш бўлиши етарли бўлмаслиги мумкин.
  • Конституциявий қарорни асосий ишда ҳам кўрсатинг. Қарор нусхасини ишни кўраётган судга тақдим этиб, унинг сизнинг ишингизга таъсирини тушунтиринг; мураккаб ҳолатда Корея ҳуқуқи бўйича малакали юристдан ёрдам олинг.