Avstraliya Meteorologiya byurosi (호주 기상청) e’lon qilingan El-Ninyo kuchli yoki juda kuchli bo‘lishini kutmoqda, Avstraliyaning janubi-sharqi esa xavfli yong‘in ob-havosi uzoq davom etishi ehtimoliga tayyorgarlik ko‘rmoqda. Biroq yangi tadqiqot mintaqadagi ayrim o‘rmonlarning yong‘inga moyilligini faqat iqlim o‘zgarishi bilan izohlab bo‘lmasligini ta’kidlaydi. Tadqiqotchilar hozirgi yonuvchi materiallar miqdori, ya’ni yonishi mumkin bo‘lgan o‘simliklar, inson sabab bo‘lgan iqlim o‘zgarishi jiddiy tus olishidan qariyb bir asr oldin, mustamlakachilik jarayonida shakllanganini ta’kidlaydi.

Viktoriya shtatining eng sharqiy chekkasida joylashgan va tadqiqot o‘tkazilgan Croajingolong milliy bog‘i milliy bog‘, belgilangan yovvoyi tabiat hududi va YUNESKO biosfera qo‘riqxonasi sifatida muhofaza qilinadi. Shunga qaramay, 2019–2020-yillardagi «Qora yoz» o‘rmon yong‘inlari bog‘ hududining 90 foizini kuydirdi. Maqolaga ko‘ra, bu yerdagi yong‘inlar orasындағы vaqt 1800-yillarning oxiridagi qariyb 40 yildan so‘nggi 10 yilda taxminan 5 yilgacha qisqargan. Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi shuki, muhofaza qilinadigan hudud maqomi yong‘in xavfini o‘z-o‘zidan yo‘q qilmaydi va o‘rmon qaysi mezonlar asosida boshqarib kelinganini ham ko‘rib chiqish zarur.

Ma’lumot va kontekst

Tadqiqot Gunaikurnai yerlari va suvlari bo‘yicha aborigenlar korporatsiyasi (구나이쿠르나이 토지·수역 원주민 법인) bilan hamkorlikda, Croajingolong milliy bog‘i ichidagi Gunaikurnai yurtida o‘tkazildi. Tadqiqotchilar 2021-yil fevralida Fergurula (Elusive ko‘li)dan cho‘kindi namunasi olish uchun silindrsimon burg‘u bilan qatlamni kesib olib, so‘nggi 1 000 yillik qaydlarni o‘rgandi. Bu namuna ko‘l tubida qatlam-qatlam bo‘lib to‘plangan cho‘kindining silindrsimon kesib olingan qismidir.

Cho‘kindidagi gul changlari atrofda qanday o‘simliklar o‘sganini, ko‘mir zarralari esa yong‘in qanday bo‘lganini ko‘rsatadi. Tadqiqotchilar ko‘mir zarralarining infraqizil spektrini tahlil qilib, olov qanchalik issiq bo‘lganini aniqladi va past haroratli madaniy nazoratli yoqishni yuqori haroratli o‘rmon yong‘inlaridan farqladi. Tadqiqotchilar izohlashicha, gul changlari va ko‘mir zarralari atrofdagi 10 000 kvadrat kilometr hududdan uchib kelib, cho‘kindida qayd bo‘lib qolgan.

Tahlil natijalariga ko‘ra, Gunaikurnai xalqining parvarishi ostida 800 yildan ortiq davom etgan tez-tez o‘tkaziladigan, past haroratli madaniy nazoratli yoqish bu hududni barqaror ochiq o‘rmonzor holida saqlagan. Tadqiqotchilarning aytishicha, bu davrda yuqori haroratli yong‘inlar kam bo‘lgan, ko‘mir zarralari va tuproq eroziyasi ham oz bo‘lgan. O‘tmishda «Ash Wednesday», «Black Saturday» va «Black Summer» singari jiddiy yong‘in ob-havosi kuzatilgan bo‘lsa-da, tadqiqotchilar parvarish qilingan yurtda halokatli o‘rmon yong‘inlari yuz bermaganini qayd etadi.

Tadqiqot o‘zgarishlar boshlanishiga 1830–1860-yillarda Gippslandni mustamlaka qilish jarayonida sodir etilgan zo‘ravonlik va qirg‘inlarni sabab qilib ko‘rsatadi. Maqolada aytilishicha, bu jarayonda Gunaikurnai xalqi o‘z yerlaridan quvilgan va uzoq davom etgan parvarish munosabatlari uzilgan. Mustamlakachilikdan keyingi cho‘kindi qatlamlari qaydlarida yuqori haroratli yong‘inlar ustun bo‘lgani va butalar zichlashgani ko‘rinadi. Tadqiqotchilar e’lon qilgan ma’lumotga ko‘ra, evkalipt bilan qoplangan maydon mustamlakachilikdan oldingi darajadan qariyb to‘rt baravar oshgan, tuproq eroziyasi ham kuchaygan.

Bu yerda tadqiqot iqlim o‘zgarishi o‘rmon yong‘inlariga ta’sir qilmaydi, demoqchi emas. Uning izohiga ko‘ra, avval mustamlakachilik o‘rmon tuzilishi va yonuvchi materiallar miqdorini o‘zgartirib, hududni yong‘inga moyil qilgan, iqlim o‘zgarishi esa bu moyillikni yanada oshirmoqda. Yuqori haroratli yong‘indan keyin oson yonadigan o‘simliklar yana zich o‘sib, keyingi yong‘in uchun yonuvchi materialga aylanishi mumkin. Shu sababli tadqiqotchilar takroriy yong‘in va o‘simliklarning qayta o‘sishi xavfni kuchaytiradigan halqa hosil qilishini ta’kidlaydi.

Bu xabarning ahamiyati

Agar o‘rmon yong‘inlariga qarshi choralar faqat ob-havo sharoiti yoki iqlim o‘zgarishiga asoslanib tuzilsa, yong‘in tarqalishi mumkin bo‘lgan o‘rmonlarning holati va bu holatni yuzaga keltirgan tarixiy sabablar e’tibordan chetda qolishi mumkin. Tadqiqot Croajingolong o‘rmonlarini faqat «azaldan shunday bo‘lgan tabiiy holat» deb qaraydigan boshqaruv mezonlarini ham savol ostiga qo‘yadi. Muhofaza etiladigan hududni belgilash bilan uning ichidagi ekologik va madaniy munosabatlarni asrab-avaylash ikki xil masala bo‘lishi mumkinligi jihatidan bu muhim.

Biroq bu tadqiqot natijalarini barcha o‘rmonlarga bir xil tatbiq etib bo‘lmaydi. Maqolaga ko‘ra, Viktoriya shtatidagi Central Highlands hududidan Yangi Janubiy Uels shtatining janubiy qirg‘oqlarigacha qariyb 3–4 million gektar o‘rmon uzluksiz davom etadi. Ularning qariyb 80 foizi muntazam, past haroratli madaniy nazoratli yoqishdan naf ko‘rishi mumkin bo‘lgan, yong‘indan keyin qayta tiklanadigan evkalipt o‘rmonlaridir. Qolgan qariyb 20 foizini tashkil etuvchi tog‘ va baland tog‘ hududlaridagi tog‘li shumtol o‘rmonlari yong‘inga sezgir bo‘lib, urug‘lari ochilib unib chiqishi uchun uzoq yong‘insiz davrdan keyin yuqori haroratli yong‘in sodir bo‘lishini talab qiladigan ekologik xususiyatga ega, deb tushuntiriladi asl matnda. Demak, tadqiqot taklif qilayotgan yo‘nalish hamma joyda bir xil tarzda olov yoqish emas, balki o‘rmon turi va mahalliy xalqlarning yerni parvarishlashini boshqaruv qarorlarida hisobga olishdir.

Masalan, muayyan hududdagi o‘rmonni boshqarish rejasi ko‘rib chiqilayotganida, o‘rmon yong‘indan keyin qayta tiklanadigan evkalipt o‘rmonimi yoki yong‘inga sezgir tog‘ va baland tog‘ o‘rmonimi, shuningdek, Gunaikurnai singari mahalliy jamoalarning parvarishlash bo‘yicha bilimlari va ishtiroki qanday hisobga olinganini tekshirish mumkin. Bu tadqiqotning o‘zi muayyan nazoratli yoqish davriyligi yoki usulini belgilab bera oladi, degani emas. Asl matnda qo‘llashning aniq usullari va davriyligi ko‘rsatilmagan.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Tadqiqotchilar Gunaikurnai yerlari va suvlari bo‘yicha aborigenlar korporatsiyasi bilan hamkorlikda Croajingolong milliy bog‘i ichidagi Gunaikurnai yurtida tadqiqot olib bordi.
  • 2021-yil fevralida Ferguruladan cho‘kindi namunasi olindi va 1 000 yillik qaydlar o‘rganildi.
  • Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Gunaikurnai xalqining parvarishi ostida 800 yildan ortiq davom etgan tez-tez o‘tkaziladigan, past haroratli madaniy nazoratli yoqish ochiq o‘rmonzorni saqlab qolgan.
  • Tadqiqotchilar mustamlakachilikdan keyingi qaydlarda yuqori haroratli yong‘inlar, zich butalar, evkalipt bilan qoplangan maydonning kengayishi va tuproq eroziyasi kuzatilganini ma’lum qildi.
  • Maqolada aytilishicha, tadqiqot o‘tkazilgan mintaqa o‘rmonlarining qariyb 80 foizi muntazam, past haroratli madaniy nazoratli yoqishdan naf ko‘rishi mumkin bo‘lgan, yong‘indan keyin qayta tiklanadigan evkalipt o‘rmonlaridir.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • O‘rmonlarni boshqarishda madaniy nazoratli yoqishni qanday usul va davriylikda qo‘llash kerakligiga asl matnda javob berilmagan.
  • Tadqiqotda ko‘rsatilgan o‘tmishdagi o‘zgarishlarni boshqa hududlardagi o‘rmonlarga qay darajada tatbiq etish mumkinligini ham faqat shu maqolaga qarab aniqlab bo‘lmaydi.

O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak

  • Avstraliyaning janubi-sharqidagi o‘rmon yong‘inlari xavfini baholashda ob-havo prognozlari bilan birga o‘sha hududdagi o‘rmon turi va yong‘inlar orasidagi vaqtni ham hisobga olish kerak.
  • O‘rmonlarni boshqarish rejasini baholashda yong‘indan keyin qayta tiklanadigan evkalipt o‘rmonlari bilan tog‘ va baland tog‘ o‘rmonlarini farqlash, shuningdek, har bir tur bo‘yicha boshqaruvga asos bo‘ladigan dalillar keltirilganini tekshirish mumkin.
  • Madaniy nazoratli yoqish muhokama qilinayotgan bo‘lsa, bu tadqiqot aniq usul va davriylikni belgilab beradi deb hisoblamaslik kerak. Mahalliy jamoaning ishtiroki hamda o‘sha hududga mos alohida boshqaruv rejasi taklif etilgan-etilmaganini tekshirish zarur.