1. Câu chuyện của Minh Anh

Nguyễn Minh Anh, một nhân viên văn phòng ở Seoul, cho rằng một quyết định của cơ quan nhà nước đã xâm phạm quyền của mình. Sau khi tìm hiểu, cô quyết định nộp đơn khiếu kiện hiến pháp. Nhưng thủ tục này không cho phép cô tự mình trình bày vụ việc: cô phải có luật sư đại diện.

Minh Anh vay tiền để thuê luật sư. Trong lúc đơn đang được xem xét, quyết định gây bất lợi cho cô được thay đổi, khiến quyền lợi mà cô muốn bảo vệ không còn là vấn đề cần giải quyết trong vụ kiện. Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc vì thế bác đơn do lợi ích pháp lý cần được bảo vệ đã chấm dứt. Sau đó, Minh Anh đặt câu hỏi: nếu luật buộc cô phải thuê luật sư, nhà nước có phải hoàn lại khoản phí ấy không?

2. Vấn đề pháp lý

Câu hỏi trọng tâm là: khi đơn khiếu kiện hiến pháp bị bác vì quyền lợi cần được bảo vệ đã không còn, khoản phí luật sư mà người nộp đơn buộc phải chi có được tính vào chi phí do nhà nước chịu hay không?

3. Pháp luật Hàn Quốc quy định thế nào?

Thủ tục hiến pháp có vai trò đặc biệt. Nó không chỉ giải quyết tranh chấp giữa hai cá nhân, mà còn góp phần bảo vệ Hiến pháp, kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo vệ các quyền cơ bản. Vì tính chất đó, một số chi phí của quá trình xét xử hiến pháp được nhà nước chi trả.

Tuy nhiên, cần phân biệt chi phí xét xử với chi phí riêng của đương sự. Chi phí xét xử là những khoản gắn với hoạt động của Tòa án Hiến pháp, chẳng hạn lệ phí và chi phí mà tòa phải bỏ ra để tiến hành việc xét xử. Chi phí riêng của đương sự là khoản người nộp đơn tự chi để theo đuổi vụ việc, trong đó có tiền thuê luật sư.

Nhà nước chịu chi phí của hoạt động xét xử hiến pháp không có nghĩa là nhà nước phải hoàn trả mọi khoản mà người nộp đơn bỏ ra để chuẩn bị và theo đuổi vụ kiện.

Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc đã kết luận rằng khoản chi phí do nhà nước chịu không bao gồm tiền thù lao luật sư của đương sự, kể cả khi người nộp đơn phải có luật sư theo quy định về đại diện bắt buộc. Nguyên tắc này được nêu trong quyết định ngày 28 tháng 5 năm 2015, số 2012헌사496.

Lý do có thể tóm lược như sau:

  • Khoản nhà nước chịu gồm lệ phí xét xử và chi phí mà Tòa án Hiến pháp tự bỏ ra để giải quyết vụ việc.
  • Tiền luật sư là khoản chi riêng của người nộp đơn, dù việc thuê luật sư là bắt buộc.
  • Nếu nhà nước phải hoàn lại phí luật sư trong mọi trường hợp, người dân có thể bị khuyến khích nộp đơn thiếu cân nhắc; việc đó có thể làm tăng khối lượng và chi phí hoạt động của tòa, đồng thời ảnh hưởng đến cơ hội tiếp cận tòa của những người khác.
  • Luật Hàn Quốc có cơ chế luật sư được chỉ định cho người đáp ứng điều kiện, thay vì mặc nhiên chuyển toàn bộ chi phí luật sư của mọi đương sự sang ngân sách nhà nước.
Bắt buộc có luật sư không đồng nghĩa với quyền được hoàn lại phí luật sư. Đây là hai vấn đề pháp lý khác nhau: một quy định về cách tham gia thủ tục, một quy định về việc ai phải chịu khoản tiền đã chi.

4. Cách Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc tiếp cận vấn đề

Tòa án nhìn vào mục đích và bản chất của từng khoản chi, chứ không chỉ hỏi liệu khoản tiền đó có cần thiết đối với người nộp đơn hay không. Việc thủ tục đòi hỏi luật sư có thể khiến khoản phí trở nên khó tránh, nhưng điều đó chưa biến tiền luật sư thành chi phí do tòa bỏ ra để tiến hành xét xử.

Tòa cũng cân nhắc tác động của việc hoàn phí đối với toàn bộ hệ thống. Khi nhà nước phải gánh phí luật sư cho mọi đơn khiếu kiện, kể cả những vụ việc không còn lợi ích pháp lý để xem xét, nguồn lực dành cho hoạt động xét xử có thể bị sử dụng nhiều hơn. Điều này có nguy cơ làm giảm khả năng tiếp cận của những người có khiếu kiện cần được xem xét thực chất.

Vì vậy, nguyên tắc được áp dụng là nhà nước chịu các khoản thuộc hoạt động xét xử, còn phí luật sư do đương sự tự thuê vẫn là chi phí của chính đương sự. Việc đơn bị bác vì quyền lợi cần được bảo vệ đã chấm dứt không làm thay đổi cách phân loại khoản tiền này.

5. Áp dụng vào trường hợp của Minh Anh

Trước hết, đơn của Minh Anh bị bác vì quyền lợi cần được bảo vệ trong vụ việc đã không còn. Điều đó giải thích kết quả của thủ tục, nhưng không tự nó quyết định ai phải trả phí luật sư.

Tiếp theo, cần xác định khoản tiền mà cô muốn đòi lại là loại chi phí nào. Minh Anh trả tiền cho luật sư để người này đại diện và tiến hành vụ việc thay cô. Đây là chi phí riêng của đương sự, không phải lệ phí hay khoản chi do Tòa án Hiến pháp phát sinh khi tổ chức xét xử.

Cuối cùng, dù Minh Anh không được tự mình nộp đơn mà phải có luật sư, yêu cầu bắt buộc ấy không tạo ra quyền đòi nhà nước hoàn lại phí thuê luật sư. Theo nguyên tắc của Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc, cô không thể yêu cầu ngân sách nhà nước thanh toán khoản tiền này chỉ vì đơn đã được nộp theo đúng thủ tục nhưng sau đó bị bác.

6. Kết luận: Điều gì xảy ra, và bạn nên làm gì?

Minh Anh không được hoàn lại tiền thuê luật sư từ nhà nước. Khoản chi đó vẫn là chi phí riêng của cô; nhà nước chỉ chịu những chi phí thuộc hoạt động xét xử theo quy định, chứ không phải mọi khoản cần thiết mà người nộp đơn phải bỏ ra.

Nếu đang cân nhắc một vụ khiếu kiện hiến pháp tại Hàn Quốc, bạn nên:

  1. Trao đổi sớm với luật sư về khả năng vụ việc còn lợi ích pháp lý cần được bảo vệ, vì tình hình có thể thay đổi trong lúc đơn được xem xét.
  2. Tìm hiểu cơ chế luật sư được chỉ định nếu khó khăn về tài chính; đừng mặc định rằng nhà nước sẽ hoàn phí sau này.
  3. Yêu cầu giải thích rõ các khoản phí và giữ hợp đồng, hóa đơn, chứng từ, đồng thời hỏi riêng khoản nào có thể được nhà nước chịu theo quy định.