Bạn bè của một thanh niên đang chuẩn bị tự lập, ký hiệu A, qua đời vào tháng 6 năm 2023, không có quyền đứng ra lo tang lễ vì họ không phải là người thân trong gia đình. Họ phải nài nỉ nhân viên nhà hỏa táng để được cầu nguyện, còn tro cốt được đưa ra trong một chiếc túi giấy. Bài viết cho biết, đến nay, hơn ba năm sau, tro cốt vẫn được đặt ở một góc của nhà lưu tro cốt. Luật đã thay đổi để người không phải là thành viên gia đình cũng có thể đứng ra lo tang lễ, nhưng những rào cản về giấy tờ, chi phí và hỗ trợ công để bắt đầu tang lễ vẫn còn đó.
Bối cảnh và thông tin liên quan
Luật về hoạt động mai táng sửa đổi, có hiệu lực từ tháng 9 năm 2023 (장사법), cho phép chỉ định làm người chủ trì tang lễ (장례주관자) một người có quan hệ thân thiết lâu dài, liên tục với người đã khuất hoặc người được người đã khuất chỉ định, chẳng hạn trong di chúc. Một nội dung khác của lần sửa đổi này là quy định bắt buộc chính quyền địa phương tổ chức tang lễ công (공영장례) cho người qua đời không có thân nhân. Như vậy, con đường để người thân thiết với người đã khuất đứng ra lo tang lễ đã được mở, ngay cả khi họ không phải là người nhà theo pháp luật.
Tuy nhiên, người quen muốn được chỉ định làm người chủ trì tang lễ phải nộp tài liệu chứng minh mối quan hệ thân thiết, chẳng hạn tin nhắn, ảnh hoặc di chúc. Họ cũng phải chờ chính quyền địa phương xác minh thân nhân và tiến hành xét duyệt nội bộ. Bài viết cho biết quá trình này có thể mất từ vài ngày đến hơn một tuần. Khi thủ tục bắt đầu ngay sau khi người đó qua đời, nếu việc xét duyệt kéo dài thì ngay cả người thân thiết với người đã khuất cũng khó tiến hành tang lễ ngay.
Việc cấp giấy chứng tử cũng được nêu là một rào cản, tách biệt với việc chỉ định người chủ trì tang lễ. Theo bài viết, Luật Dịch vụ y tế hiện hành (의료법) trao quyền ưu tiên nhận giấy cho thân nhân trực hệ của người đã khuất và người phối ngẫu của họ. Theo thông tin được đưa ra, không chỉ bạn bè, người quen mà cả anh chị em ruột cũng phải được con cái hoặc thân nhân trực hệ khác đồng ý mới có thể nhận giấy. Ông Park Jin-ok, giám đốc điều hành tổ chức Chia sẻ và Chia sẻ (나눔과나눔), cho biết con cái đã cắt đứt quan hệ vẫn được ưu tiên nhận giấy; ông cũng nói có trường hợp anh chị em không nhận được giấy tờ kịp thời, khiến tang lễ của người anh hoặc em được tổ chức như tang lễ dành cho người không có thân nhân.
Dù phạm vi những người có thể đứng ra lo tang lễ đã được mở rộng, nếu việc cấp giấy chứng tử và các thủ tục hành chính không được điều chỉnh đồng bộ, quyền chủ trì tang lễ của người quen có thể khó trở thành một tang lễ thực sự.
Ý nghĩa của thông tin này
Vấn đề này không thể chỉ được lý giải bằng câu hỏi “có gia đình hay không”. Ngay cả khi có người gắn bó tình cảm với người đã khuất, nếu quan hệ gia đình theo pháp luật và thứ tự được cấp giấy tờ không tương ứng, người đó có thể phải chờ chính quyền địa phương xét duyệt mới được đứng ra lo tang lễ. Quy định về người chủ trì tang lễ đã bắt đầu công nhận phạm vi rộng hơn của các mối quan hệ, nhưng việc các thủ tục cần thiết ngay sau khi một người qua đời đã được điều chỉnh theo cùng hướng hay chưa lại là một vấn đề riêng.
Gánh nặng chi phí cũng có thể đổ lên người quen. Nhân viên công tác xã hội Kim Chi-hwan cho biết ông đã chi khoảng 2,5 triệu won để tổ chức tang lễ với tư cách người chủ trì và dùng tiền phúng điếu để trang trải. Nếu không có tiền phúng điếu hay nguồn tài chính khác, người muốn đứng ra lo tang lễ có thể do dự vì chi phí; vì vậy, chỉ bảo đảm quyền chủ trì tang lễ có thể là chưa đủ.
Việc dùng tài sản của người đã khuất để trả chi phí tang lễ cũng không đơn giản. Luật về hoạt động mai táng quy định chính quyền địa phương có thể dùng tài sản của người qua đời không có thân nhân để trang trải chi phí khi tổ chức tang lễ công, nhưng bài viết cho biết những trường hợp thực tế như vậy cực kỳ hiếm. Một quan chức Bộ Y tế và Phúc lợi (보건복지부) cho biết việc xử lý tài sản thuộc phạm vi điều chỉnh của Bộ luật Dân sự (민법), chính quyền địa phương không thể tùy ý xử lý và bộ cũng không lưu giữ tài liệu liên quan. Vì vậy, cần phân biệt giữa việc luật cho phép trên văn bản và khả năng thực tế xác minh tài sản rồi dùng tài sản đó để trả chi phí tang lễ.
Chẳng hạn, nếu một người bạn đã gắn bó lâu năm với người đã khuất muốn đứng ra lo tang lễ, họ có thể phải chuẩn bị tài liệu chứng minh mối quan hệ thân thiết và trải qua quá trình xét duyệt của chính quyền địa phương, đồng thời cân nhắc vấn đề cấp giấy chứng tử và tìm nguồn trang trải chi phí. Đây là phần giải thích dựa trên một tình huống giả định; cần xác minh các yêu cầu và cách tiến hành thực tế tùy theo từng trường hợp.
Quy mô và việc phân bổ ngân sách tang lễ công cũng là những vấn đề còn lại. Số người qua đời không có thân nhân ở Seoul tăng từ 389 người năm 2018 lên 1.496 người năm ngoái. Trong cùng thời gian, ngân sách tang lễ công của Chính quyền thành phố Seoul (서울시) tăng từ 521 triệu won lên 935 triệu won, nhưng theo đưa tin, năm ngoái thành phố đã chuyển phần ngân sách còn dư từ các chương trình khác sang và chi 1 tỷ 218,36 triệu won cho tang lễ công. Cần xem xét liệu chỉ riêng việc tăng ngân sách có đủ để đáp ứng ổn định nhu cầu tang lễ thực tế hay không.
Theo tài liệu Văn phòng nghị sĩ Lee Su-jin thuộc Đảng Dân chủ Đồng hành (더불어민주당) nhận được từ Bộ Y tế và Phúc lợi, trong số 7.190 người qua đời không có thân nhân trên cả nước năm ngoái, có 1.293 người không được tổ chức tang lễ và 1.920 người được phân loại là “không có thông tin” về việc có tổ chức tang lễ hay không. Ông Park Jin-ok, giám đốc điều hành tổ chức Chia sẻ và Chia sẻ, cho rằng quy định bắt buộc tổ chức tang lễ công hiện nay gần như chỉ mang tính tuyên bố. Việc có một số lượng người mà ngay cả thông tin họ có được tổ chức tang lễ hay không cũng chưa được xác nhận cho thấy vẫn tồn tại khoảng trống trong việc xác minh giữa quy định bắt buộc trên danh nghĩa và thực thi trên thực tế.
Thông tin về các quy định và hỗ trợ liên quan
Theo cẩm nang pháp lý nội bộ, người thừa kế được xác định theo thứ tự pháp định và quan hệ gia đình, chứ không phải theo mức độ thân thiết. Thứ tự là con cháu thuộc hàng thừa kế trực hệ, cha mẹ và ông bà thuộc hàng thừa kế trực hệ, anh chị em ruột, rồi đến họ hàng bên nội hoặc bên ngoại trong phạm vi bốn đời; người phối ngẫu là đồng thừa kế với con cháu hoặc cha mẹ, ông bà thuộc hàng thừa kế trực hệ. Vì vậy, chỉ vì là bạn thân của người đã khuất thì không đương nhiên trở thành người thừa kế. Tuy nhiên, thứ tự thừa kế này không có nghĩa là cùng một quy định với việc chỉ định người chủ trì tang lễ theo Luật về hoạt động mai táng hoặc thứ tự ưu tiên nhận giấy chứng tử.
Việc có thể dùng tài sản của người đã khuất để trả chi phí tang lễ có liên quan đến vấn đề thừa kế, nhưng chỉ dựa trên tài liệu được cung cấp thì không thể kết luận người quen hoặc chính quyền địa phương có thể xác minh hay sử dụng tài sản theo thủ tục nào. Đặc biệt, cẩm nang lưu ý rằng việc từ chối nhận thừa kế không có hiệu lực ngay khi nộp đơn mà chỉ có hiệu lực khi quyết định chấp thuận được thông báo; nếu định đoạt tài sản thừa kế trước thời điểm đó, người thừa kế có thể bị xem là đã chấp nhận thừa kế một cách vô điều kiện.
Những gì đã được xác nhận và những gì chưa rõ
Những gì đã được xác nhận
- Luật về hoạt động mai táng sửa đổi, có hiệu lực từ tháng 9 năm 2023, cho phép chỉ định làm người chủ trì tang lễ một người có quan hệ thân thiết lâu dài, liên tục với người đã khuất hoặc người được người đã khuất chỉ định.
- Bài viết cho biết hồ sơ xin làm người chủ trì tang lễ cần có tài liệu chứng minh mối quan hệ thân thiết; việc chính quyền địa phương xác minh và xét duyệt nội bộ có thể mất từ vài ngày đến hơn một tuần.
- Theo bài viết, thân nhân trực hệ được ưu tiên nhận giấy chứng tử; anh chị em ruột cũng phải được thân nhân trực hệ đồng ý mới có thể nhận giấy.
- Trong số 7.190 người qua đời không có thân nhân trên cả nước năm ngoái, có 1.293 người không được tổ chức tang lễ và 1.920 người được phân loại là không có thông tin về việc có tổ chức tang lễ hay không.
Những gì chưa rõ
- Bài viết không xác định được điều khoản cụ thể và các trường hợp ngoại lệ trong Luật Dịch vụ y tế quy định thứ tự ưu tiên nhận giấy chứng tử.
- Không có đề xuất sửa đổi luật cụ thể hoặc thời gian thực hiện nhằm đơn giản hóa thủ tục chỉ định người chủ trì tang lễ hay cấp giấy chứng tử.
- Bài viết không giải thích có thể xác minh kết quả tang lễ thực tế của 1.920 người chưa rõ có được tổ chức tang lễ hay không bằng tài liệu hoặc thủ tục nào.
Những điều độc giả cần kiểm tra
- Nếu muốn đứng ra lo tang lễ với tư cách người quen, cần kiểm tra những tài liệu chứng minh mối quan hệ với người đã khuất, chẳng hạn tin nhắn, ảnh hoặc di chúc, cũng như quy trình xét duyệt của chính quyền địa phương.
- Nếu cần giấy chứng tử, cần hỏi cơ sở y tế về người có thể nộp đơn xin cấp và việc có cần sự đồng ý của thân nhân trực hệ hay không. Chỉ dựa trên bài viết thì không thể biết các trường hợp ngoại lệ cụ thể trong điều luật.
- Nếu định dùng tài sản của người đã khuất để trả chi phí tang lễ, trước tiên cần xác định ai là người thừa kế và kiểm tra thời điểm có hiệu lực của việc định đoạt tài sản hoặc từ chối nhận thừa kế. Cũng cần lưu ý rằng việc định đoạt tài sản sau khi nộp đơn từ chối nhận thừa kế nhưng trước khi quyết định được thông báo có thể dẫn đến bất lợi.
