1. Insoniy hikoya

Dilnoza Karimova ijara haqini to‘lashga qiynalib yurgan paytda tanishi orqali bir erkak bilan uchrashdi. Uchrashuv uchun pul olishga rozi bo‘ldi va o‘z qaroriga ko‘ra harakat qilyapman, deb o‘yladi. Ammo keyinroq politsiya uni pul evaziga jinsiy aloqa qilganlikda gumon qilib so‘roqqa chaqirdi, prokuror esa ishni sudga oshirdi.

Dilnozaning nazarida, hech kim uni zo‘rlamagan, u o‘zi rozi bo‘lgan edi. Shuning uchun u davlat uning shaxsiy hayotiga aralashayotgani, o‘z tanasi va mehnati haqida qaror qilish huquqini tortib olayotganidan norozi bo‘ldi. U yana bir savolni o‘rtaga tashladi: agar bu uning tanlovi bo‘lsa, nega qonun uni jinoiy jazolashi kerak?

2. Huquqiy savol

Asosiy savol shuki: Koreyada o‘zaro rozilik asosida, pul evaziga jinsiy aloqa qilgan shaxsni jazolash jinsiy o‘z taqdirini belgilash, shaxsiy hayot daxlsizligi va kasb tanlash erkinligini buzadimi? Yoki davlat bunday faoliyatni jamiyat manfaatlarini himoya qilish uchun taqiqlashi mumkinmi?

3. Koreya qonunchiligi nima deydi?

Koreyaning “Jinsiy savdoga ko‘maklashish va boshqa faoliyatni jazolash to‘g‘risida”gi qonunida jinsiy savdoda qatnashgan shaxslar uchun jazo belgilangan. Qonundagi tegishli qoida bo‘yicha, jinsiy savdo qilgan shaxs bir yilgacha ozodlikdan mahrum qilish, 3 million vongacha jarima, qisqa muddatli qamoq yoki kichik miqdordagi jarimaga tortilishi mumkin.

Qonun jinsiy savdoda qatnashgan shaxsni jinoiy javobgarlikka tortishni nazarda tutadi. Demak, faqat xizmatni sotib olgan odam emas, uni ko‘rsatgan shaxs ham javobgarlik doirasiga kirishi mumkin.

Bu qoida konstitutsiyaviy e’tirozga sabab bo‘lgan. E’tiroz bildirganlar, voyaga yetgan ikki inson o‘zaro rozilik bildirgan bo‘lsa, davlat ularning shaxsiy tanlovini jazolamasligi kerak, deb ta’kidlagan. Biroq Konstitutsiyaviy sud qonunni konstitutsiyaga zid deb topmadi.

Sudning yondashuvini sodda qilib quyidagicha bayon qilish mumkin:

  • Insonning jinsiy hayoti va shaxsiy tanlovi himoya qilinadi, ammo bu himoya mutlaq emas. Xatti-harakat jamiyat hayotiga ta’sir qiladigan darajada tashqi ko‘rinish olsa, qonun bilan tartibga solinishi mumkin.
  • Sudning fikricha, pul evaziga jinsiy aloqa tashqi tomondan ixtiyoriy ko‘ringan taqdirda ham, inson tanasi va shaxsiyatini tovarga aylantirishi, iqtisodiy jihatdan zaif shaxsni ekspluatatsiya qilish xavfini tug‘dirishi mumkin.
  • Jinsiy xizmatga bo‘lgan talab bozorni shakllantirishi va kengaytirishi mumkin. Shu sababli faqat xizmatni sotib oluvchini jazolab, xizmat ko‘rsatuvchini javobgarlikdan butunlay chiqarish yetarli himoya bermaydi, deb hisoblangan.
  • Qonun ayrim shaxslarni jabrlanuvchi deb tan olish imkonini ham beradi. Agar majburlash, ekspluatatsiya yoki boshqa qonuniy asoslar bo‘lsa, shaxsga oddiy tartibda jazo qo‘llanmasligi mumkin. Himoya choralariga ehtiyoj borligi ham alohida baholanishi lozim.
Konstitutsiyaviy sudning asosiy xulosasi shunday: shaxsiy hayot va jinsiy erkinlik muhim huquqlardir, lekin qonun chiqaruvchi jinsiy savdoning jamiyatga yetkazishi mumkin bo‘lgan zararini kamaytirish uchun uni jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladigan faoliyat deb belgilashi mumkin.

4. Koreya sudlari bunday masalaga qanday qaraydi?

Koreya Konstitutsiyaviy sudi bunday ishlarni huquqlar va jamoat manfaatlari o‘rtasidagi muvozanat nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqadi. Bir tomonda shaxsning jinsiy o‘z taqdirini belgilash huquqi, shaxsiy hayot daxlsizligi va kasb tanlash erkinligi turadi. Ikkinchi tomonda esa ekspluatatsiya xavfini kamaytirish, jinsiy savdoga bo‘lgan talabni cheklash va inson qadr-qimmatini himoya qilish kabi maqsadlar mavjud.

Sud taqiqning maqsadini qonuniy deb baholadi: jinsiy savdoni jinoiy jazolash orqali jamiyatda jinsiy munosabatlarga doir me’yorlarni himoya qilish va bozorning kengayishiga to‘sqinlik qilish ko‘zlangan. Shuningdek, sud talabni kamaytirish uchun faqat targ‘ibot yoki ta’lim bilan kifoyalanish bu maqsadga jinoiy javobgarlikdan ko‘ra samaraliroq erishadi, degan xulosaga kelish uchun yetarli asos yo‘q, deb hisobladi.

Sudlar uchun muhim jihat — “rozilik bo‘lgan” degan vajning o‘zi har doim javobgarlikni yo‘qqa chiqarmaydi. Shu bilan birga, shaxs majburlangan yoki ekspluatatsiya qilingan bo‘lsa, uning holati oddiy, o‘zaro rozilikka asoslangan vaziyatdan farqli ravishda tekshirilishi kerak.

Sudning yondashuvi shuni anglatadiki, qonunning konstitutsiyaga muvofiqligi haqidagi masala bilan muayyan shaxsning aybdorligi bir xil narsa emas. Qonun konstitutsiyaga muvofiq bo‘lishi mumkin, ammo har bir ishda ayblov dalillari, shaxsning roli va jabrlanuvchi maqomiga oid holatlar alohida tekshiriladi.

5. Qonunni Dilnozaning holatiga tatbiq etish

Dilnozaning ishini bosqichma-bosqich ko‘rib chiqaylik.

  1. U pul evaziga jinsiy aloqa qilganmi? Agar prokuratura Dilnoza pul olganini va qonunda nazarda tutilgan jinsiy xizmatni ko‘rsatganini dalillar bilan isbotlasa, ish tegishli taqiq doirasiga tushishi mumkin. Faqat u xizmatni sotib olgan shaxs bo‘lmagani uni avtomatik ravishda javobgarlikdan ozod qilmaydi.
  2. Uning roziligi konstitutsiyaviy e’tirozga yetarlimi? Dilnoza o‘z ixtiyori bilan rozi bo‘lganini aytishi mumkin. Ammo Konstitutsiyaviy sud taqiqni shaxsiy erkinliklarga zid deb topmagan. Shuning uchun “men rozi bo‘lganman” degan dalilning o‘zi ishni bekor qilish uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin.
  3. U majburlangan yoki ekspluatatsiya qilinganmi? Bu — eng muhim faktik savollardan biri. Dilnozaning tahdid ostida bo‘lgani, qarz yoki qaramlik sababli chiqib keta olmagani, vositachi tomonidan nazorat qilingani yoxud boshqa tarzda ekspluatatsiya qilingani aniqlansa, uning jabrlanuvchi sifatidagi maqomi ko‘rib chiqilishi kerak. Bunday holat oddiy o‘zaro rozilikdan farq qiladi va jinoiy javobgarlik masalasiga ta’sir qilishi mumkin.
  4. Javobgarlikdan tashqari himoya yo‘llari bormi? Sud ishning xususiyatiga qarab, shaxsning jabrlanuvchi ekanini aniqlashi yoki unga nisbatan himoya va yordam choralarini ko‘rib chiqishi mumkin. Qonunda jabrlanuvchilarning himoyasi, zararini tiklash va mustaqil hayotga qaytishiga ko‘maklashishga qaratilgan mexanizmlar mavjud. Biroq bunday maqom o‘z-o‘zidan berilmaydi: tegishli holatlarni bildirish va dalillar bilan asoslash muhim.

Shunday qilib, Dilnozaning “qonun mening erkinligimni buzadi” degan konstitutsiyaviy vajining o‘zi ayblovdan qutulish uchun asos bo‘la olmaydi. Ammo uning roziligi haqiqiy bo‘lganmi, u bosim yoki ekspluatatsiyaga uchraganmi, qonunda nazarda tutilgan jabrlanuvchi toifasiga kiradimi — bular uning individual ishida alohida aniqlanishi shart.

6. Xulosa: Dilnoza bilan nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?

Dilnoza qonunning o‘zini konstitutsiyaga zid deb topishni talab qildi, ammo Konstitutsiyaviy sud jinsiy savdoda qatnashgan shaxslarni jazolashni konstitutsiyaga xilof deb hisoblamadi. Natijada, uning “bu mening shaxsiy tanlovim edi” degan vajining o‘zi ishni tugatmaydi: ayblov bo‘yicha sud jarayoni davom etishi va dalillar asosida qaror chiqarilishi mumkin. Biroq bu Dilnoza albatta aybdor deb topiladi, degani emas. Agar u majburlangan yoki ekspluatatsiya qilingan bo‘lsa, jabrlanuvchi maqomi va himoya choralarini talab qilishi mumkin.

Shunga o‘xshash vaziyatga tushsangiz:

  • Advokatga imkon qadar erta murojaat qiling. So‘roq yoki sud jarayonida aytganlaringiz va taqdim etgan hujjatlaringiz ishga ta’sir qilishi mumkin.
  • Bosim yoki ekspluatatsiya alomatlarini hujjatlashtiring. Xabarlar, pul o‘tkazmalari, tahdidlar, qarzga oid yozuvlar, guvohlar va boshqa dalillarni saqlang; ularni o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirmang yoki o‘chirib yubormang.
  • Jabrlanuvchi sifatidagi holatingizni alohida ko‘taring. Majburlash yoki qaramlik bo‘lgan bo‘lsa, buni tergovchi, advokat va sudga aniq bayon qiling hamda mavjud yordam va himoya choralarini so‘rang.