1-bo‘lim — Insoniy voqea

Jasur Rahmonov hukmi kuchga kirgach, olti oy qamoqda o‘tirdi. Ozodlikka chiqqanida, jazo ortda qolgandek tuyulgan, ammo sudlanganlik uning hayotida qolgan edi: ish izlashda bu haqda so‘rashar, yaqinlari bilan munosabatlari esa o‘zgargan edi.

Bir necha yil o‘tib, u Koreya Respublikasida zino uchun jinoiy jazo belgilagan qonun Konstitutsiyaga zid deb topilganini bildi. Jasur uchun bu yangilik shunchaki qonundagi o‘zgarish emasdi. Agar o‘sha qonun endi qo‘llanmasa, olti oylik qamoq jazosi va sudlanganlik ham qayta ko‘rib chiqilishi mumkinmidi? Qamoqda o‘tgan vaqti uchun kompensatsiya olishga-chi?

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Asosiy savol shunday: zino uchun chiqarilgan hukm kuchga kirganidan keyin ushbu jinoyatni belgilovchi norma Konstitutsiyaga zid deb topilsa, mahkum ishni qayta ko‘rishni talab qila oladimi? Qayta ko‘rish natijasida oqlansa, qamoqda saqlangani uchun jinoiy kompensatsiya olishi mumkinmi?

3-bo‘lim — Koreya qonunchiligida nima deyilgan?

2015-yil 26-fevralda Koreya Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi zino uchun jinoiy jazo belgilovchi qoidani Konstitutsiyaga zid deb topdi. Sudning yondashuvi shundan iborat ediki, o‘zaro rozilik bilan voyaga yetgan shaxslar o‘rtasidagi jinsiy munosabat, odatda, shaxsiy hayot doirasiga kiradi. Davlatning jazolash vakolati esa jiddiy zarar xavfi bo‘lgandagina, eng so‘nggi chora sifatida va zarur bo‘lgan eng kam darajada qo‘llanishi lozim.

Konstitutsiyaviy sud jinsiy hayotning daxlsizligiga davlat haddan tashqari aralashishi shaxsning jinsiy o‘z taqdirini belgilash huquqi hamda shaxsiy hayot sirini saqlash erkinligini buzishini ta’kidladi. Zino uchun jinoiy jazo belgilovchi qoida mutanosiblik talablariga javob bermagani sababli Konstitutsiyaga zid deb topildi.

Bu qarordan so‘ng asosiy masala — Konstitutsiyaga zid deb topilgan jinoiy norma avvalgi hukmlarga qanchalik ta’sir qilishidir. Koreya Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risidagi qonunida quyidagi qoidalar bor:

47-moddaning 3-qismiga ko‘ra, jazo belgilovchi qonun yoki uning qoidasi Konstitutsiyaga zid deb topilsa, u, qoida tariqasida, orqaga qaytish kuchi bilan o‘z amalini yo‘qotadi. Biroq shu norma ilgari Konstitutsiyaga mos deb topilgan bo‘lsa, u avvalgi qaror chiqarilgan kunning ertasidan boshlab o‘z kuchini yo‘qotadi.
47-moddaning 4-qismiga ko‘ra, Konstitutsiyaga zid deb topilgan qonun yoki uning qoidasi asosida chiqarilgan va kuchga kirgan ayblov hukmi yuzasidan ishni qayta ko‘rishni so‘rash mumkin.

Zino uchun jinoiy javobgarlik to‘g‘risida avval ham konstitutsiyaviy qaror bo‘lgan. 2008-yil 30-oktabrda bu norma Konstitutsiyaga mos deb topilgan. Shu sababli, keyinchalik Konstitutsiyaga zid deb topilishi uning barcha eski hukmlarga ta’sir qilishini anglatmaydi:

  • Agar zino bo‘yicha yakuniy hukm 2008-yil 31-oktabrda yoki undan keyin kuchga kirgan bo‘lsa, qayta ko‘rishni so‘rash mumkin.
  • Agar hukm 2008-yil 30-oktabrda yoki undan oldin kuchga kirgan bo‘lsa, Konstitutsiyaga zidlik haqidagi keyingi qaror unga qayta ko‘rish huquqini bermaydi.
  • Qamoqda saqlanganlik uchun kompensatsiya masalasi, odatda, qayta ko‘rish natijasida oqlov hukmi chiqarilganidan keyin ko‘tariladi. To‘lov avtomatik tarzda tayinlanmaydi: talab qilish va qonundagi tartibga rioya etish zarur.

Koreya Respublikasining Jinoiy kompensatsiya va sha’nni tiklash to‘g‘risidagi qonuni 5-moddasi 1-qismida qayta ko‘rish orqali oqlangan, ilgari qamoqda saqlangan shaxsga kompensatsiya to‘lash imkonini nazarda tutadi. Kompensatsiya miqdori qamoqda o‘tkazilgan davr va qonunda belgilangan mezonlar asosida aniqlanadi.

4-bo‘lim — Koreya sudlari bu masalaga qanday yondashadi?

Koreya sudlari avvalo hukm qaysi jinoiy norma asosida chiqarilganini va o‘sha hukm qachon kuchga kirganini tekshiradi. Bu yerda vaqt omili texnik tafsilot emas: qonunda nazarda tutilgan orqaga qaytish kuchining chegarasini aynan u belgilaydi.

Jazo belgilovchi norma Konstitutsiyaga zid deb topilgani avvalgi barcha hukmlarni o‘z-o‘zidan bekor qilmaydi. Sud avvalgi konstitutsiyaviy qaror sababli norma qaysi sanadan boshlab kuchini yo‘qotganini va mahkumning hukmi shu doiraga tushish-tushmasligini aniqlaydi.

Agar hukm belgilangan sanadan keyin kuchga kirgan bo‘lsa, shaxs qayta ko‘rish tartibidan foydalanishi mumkin. Biroq qayta ko‘rish haqidagi ariza berilgani o‘z-o‘zidan kompensatsiya olishni anglatmaydi. Kompensatsiya talabi uchun qayta ko‘rish natijasi muhim: shaxs oqlangan bo‘lishi, shuningdek qamoqda saqlangani tasdiqlanishi kerak. Sudlar, demak, ikki masalani ketma-ket ko‘radi — avval qayta ko‘rish huquqi bor-yo‘qligini, keyin esa kompensatsiya shartlari bajarilgan-bajarilmaganini.

5-bo‘lim — Qonunni Jasurning holatiga tatbiq etish

Jasurning vaziyatini bosqichma-bosqich ko‘rib chiqaylik.

  1. Jazo qaysi asosda tayinlanganini aniqlash. Jasurning sudlanganligi zino uchun jinoiy javobgarlik belgilagan qoida asosida yuzaga kelgan. Demak, 2015-yilgi Konstitutsiyaviy sud qarori uning ishi uchun ahamiyatli.
  2. Yakuniy hukm sanasini tekshirish. Jasurning hukmi 2009-yilda kuchga kirgan deb olaylik. Bu sana 2008-yil 31-oktabrdan keyin. Shuning uchun keyingi Konstitutsiyaviy sud qarorining orqaga qaytish kuchi uning hukmiga tatbiq etilishi mumkin.
  3. Qayta ko‘rishni so‘rash. Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonunning 47-moddasi 4-qismi unga yakuniy ayblov hukmi yuzasidan qayta ko‘rish talab qilish imkonini beradi. Jasur ariza bilan murojaat qilib, ishni sudda qayta ko‘rib chiqishni so‘rashi mumkin. Eski hukmni chetga surib qo‘yishning o‘zi yetarli emas — tegishli sud tartibidan foydalanish lozim.
  4. Oqlov qaroridan keyin kompensatsiya talab qilish. Qayta ko‘rish yakunida Jasur oqlansa, u olti oy qamoqda saqlangan davri uchun jinoiy kompensatsiya so‘rashi mumkin. Miqdor tegishli qonundagi qoidalarga muvofiq belgilanadi. Shuning uchun aynan olti oy qamoqda bo‘lgani kompensatsiya olish imkonini ko‘rsatadi, lekin to‘lanadigan summani oldindan aniq belgilamaydi.

Agar Jasurning hukmi 2008-yil 30-oktabrda yoki undan oldin kuchga kirganida, xulosa boshqacha bo‘lardi: 2015-yilgi qarorning orqaga qaytish ta’siri unga yetib bormas va shu asosda qayta ko‘rishni talab qilish imkoniyati bo‘lmas edi.

6-bo‘lim — Xulosa: Jasur bilan nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?

Jasurning 2009-yilda kuchga kirgan hukmi belgilangan chegara sanasidan keyin bo‘lgani uchun u ishni qayta ko‘rishni so‘rashi mumkin edi. Qayta ko‘rishda oqlov hukmi chiqarilgach, olti oy qamoqda saqlangani uchun jinoiy kompensatsiya talab qilish huquqi ham paydo bo‘ldi. Bunda hal qiluvchi narsa faqat qonunning keyinchalik Konstitutsiyaga zid deb topilgani emas, balki hukm kuchga kirgan sana va qayta ko‘rishning yakuniy natijasidir.

Shunga o‘xshash holatga duch kelsangiz:

  • Hukmning nusxasini olib, uning aynan qachon kuchga kirganini aniqlang; apellyatsiya jarayoni bo‘lgan bo‘lsa, tegishli yakuniy hujjat sanasini tekshiring.
  • Ishni qayta ko‘rish uchun murojaat qilish imkoniyatini Koreya jinoyat huquqi bo‘yicha advokat bilan muhokama qiling va kerakli hujjatlarni tayyorlang.
  • Oqlov hukmi chiqarilsa, qamoqda saqlangan davrni tasdiqlovchi hujjatlarni yig‘ib, kompensatsiya talabini qonunda ko‘rsatilgan tartib va muddatlarda bering.