1-bo‘lim — Insoniy voqea

2014-yilning kuzida Sardor Rahimov sud zalida o‘z ishining navbatdagi majlisini kutardi. U nikohdagi xiyonat aybi bilan jinoiy javobgarlikka tortilayotgan edi. Ayblov qo‘llangan Jinoyat qonunining 241-moddasiga asoslangan, biroq Sardor bu modda ilgari ham konstitutsiyaviy tekshiruvdan o‘tib, konstitutsiyaga mos deb topilganini eshitgandi.

Sardorning advokati bu masalani yana ko‘tarishni taklif qildi: agar qonun ish natijasiga bevosita ta’sir qilsa, sud Konstitutsiyaviy suddan uning konstitutsiyaga muvofiqligini qayta ko‘rib chiqishni so‘rashi mumkinmi? Sardor uchun bu shunchaki nazariy savol emas edi. Javob uning jinoiy ishi qanday qonun asosida davom etishiga ta’sir qilishi mumkin edi.

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Asosiy savol shunday: qonun avval konstitutsiyaga mos deb topilgan bo‘lsa ham, uni qo‘llayotgan sud shu qonun yuzasidan yana konstitutsiyaviy nazoratni so‘rashi mumkinmi? Va bunday qayta murojaatning chegaralari qanday?

3-bo‘lim — Janubiy Koreya qonunchiligi nima deydi?

Janubiy Koreyada sud ishni hal qilishda qo‘llashi zarur bo‘lgan qonunning konstitutsiyaga muvofiqligi haqida jiddiy shubha tug‘ilsa, Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilishni so‘rashi mumkin. Bu tartib muayyan ish doirasidagi qonuniy qoidani konstitutsiyaviy tekshirish imkonini beradi.

Muhim jihati shuki, Konstitutsiyaviy sudning avvalgi “konstitutsiyaga mos” degan qarori kelajakdagi barcha murojaatlarni avtomatik ravishda taqiqlamaydi. Qonun amalda qolayotgan bo‘lsa, boshqa sud yoki tegishli ish doirasida uning konstitutsiyaviyligi masalasi yana ko‘tarilishi mumkin.

Avvalgi muvofiqlik qarori qonun ustidan yangi konstitutsiyaviy nazoratni so‘rashga o‘z-o‘zidan to‘sqinlik qilmaydi. Biroq masala ko‘rilayotgan aniq ishga taalluqli bo‘lishi, sud esa qonunni o‘zi konstitutsiyaga zid deb topmasligi kerak.

Bunday murojaat uchun, odatda, quyidagi shartlar ahamiyatli:

  • bahsli qonun sud ko‘rayotgan ishda qo‘llanishi kerak;
  • qonunning konstitutsiyaga muvofiqligi ish natijasiga ta’sir ko‘rsatishi lozim;
  • qonunning konstitutsiyaga zid bo‘lishi mumkinligi haqida sudda asosli shubha bo‘lishi kerak;
  • konstitutsiyaga zidlik masalasini yakuniy hal qilish vakolati Konstitutsiyaviy sudga tegishli.

Shu bilan birga, takroriy murojaat cheksiz emas. Aynan bir sud bosqichida bir masalani qayta-qayta kiritish mumkin emas; bu cheklov huquqiy aniqlik va bir masalaning cheksiz takrorlanishiga yo‘l qo‘ymaslik bilan bog‘liq.

Sud qonunni qo‘llashi yoki uning konstitutsiyaviyligiga shubha bildirishi mumkin, lekin uni o‘z qarori bilan konstitutsiyaga zid deb e’lon qila olmaydi.

Tarixiy kontekstni ham unutmaslik kerak: Janubiy Koreya Jinoyat qonunining 241-moddasi 2015-yilda konstitutsiyaga zid deb topilgan va zino uchun jinoiy javobgarlik bekor qilingan. Demak, quyidagi tahlil Sardorning 2014-yildagi kabi, bu norma amalda bo‘lgan davrdagi vaziyatga taalluqlidir.

4-bo‘lim — Janubiy Koreya sudlari bunga qanday yondashadi?

Sudlar bunday masalani “bu qonun haqida ilgari qaror bo‘lganmi?” degan savol bilangina hal qilmaydi. Ular, avvalo, qonun aynan shu ishga kerakmi va uning konstitutsiyaviyligi ishning yakuniga ta’sir qiladimi, deb tekshiradi. Ilgari qonun konstitutsiyaga mos deb topilgani qayta murojaatni o‘z-o‘zidan noqonuniy qilmaydi.

Biroq sudning roli bilan Konstitutsiyaviy sudning vakolatini farqlash lozim. Ishni ko‘rayotgan sud masala bo‘yicha shubha tug‘ilganda konstitutsiyaviy nazoratni so‘rashi mumkin; qonunni konstitutsiyaga zid deb topish esa Konstitutsiyaviy sudning vazifasidir. Bundan tashqari, bir sud bosqichida o‘sha masalani yana qayta kiritish mumkin emas.

5-bo‘lim — Qoidalarni Sardorning ishiga qo‘llash

Birinchi navbatda, Sardor ayblangan modda uning ishida haqiqatan qo‘llanayotgan-qo‘llanmayotgani aniqlanadi. Agar jinoiy ayblov aynan Jinoyat qonunining 241-moddasiga tayansa, bu shart bajariladi.

Ikkinchidan, moddaning konstitutsiyaviyligi ish natijasiga ta’sir qilishi kerak. Agar u qo‘llanadigan qonuniy asos bo‘lsa, Konstitutsiyaviy sudning qarori Sardorning jinoiy ishini davom ettirish yoki tugatish masalasiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shunday ekan, suddan konstitutsiyaviy nazoratni so‘rash muayyan ish bilan bog‘liq bo‘ladi.

Uchinchidan, modda ilgari konstitutsiyaga mos deb topilgani sudga yana murojaat qilishni mutlaqo man etmaydi. Oldingi qaror yangi murojaatni avtomatik ravishda rad etish uchun yetarli sabab emas. Sud qonunning qo‘llanishi va konstitutsiyaviy shubhaning asoslarini ko‘rib chiqishi lozim.

To‘rtinchidan, Sardorning sudi o‘zi “241-modda konstitutsiyaga zid” deb hukm chiqara olmaydi. Uning vakolati — tegishli shartlar mavjud bo‘lsa, masalani Konstitutsiyaviy sudga kiritish. Agar aynan shu sud bosqichida masala ilgari allaqachon kiritilgan bo‘lsa, uni yana takroran kiritishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Demak, Sardorning өмгөөлөгчси судга таклиф киритиши мумкин; суд эса мурожаат учун қонуний шартлар бажарилган-бажарилмаганини ўзи баҳолайди. Илгариги “конституцияга мос” деган қарор эшикни автоматик ёпмайди, лекин қайта мурожаат қилиш ҳуқуқи ҳам шартсиз эмас.

6-bo‘lim — Xulosa: Sardorning taqdiri va siz nima qilishingiz kerak?

Sardor misolida javob — ha: qonun avval konstitutsiyaga mos deb topilgan bo‘lsa ham, sud uning konstitutsiyaviyligini qayta ko‘rib chiqish uchun Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilishi mumkin. Buning uchun qonun ko‘rilayotgan ishga taalluqli bo‘lishi kerak; ishni ko‘rayotgan sud qonunni o‘zi bekor qila olmaydi va aynan bir sud bosqichida masalani takroran kiritish mumkin emas.

Haqiqiy hayotda esa bu masala, ayniqsa 241-modda bo‘yicha, bugun tarixiy xususiyatga ega: zino Janubiy Koreyada 2015-yildan beri jinoyat hisoblanmaydi. Shunga qaramay, boshqa qonunlar yuzasidan ham avvalgi konstitutsiyaviy qaror yangi murojaatni mutlaqo istisno qilmasligi mumkin.

Shunga o‘xshash vaziyatga duch kelsangiz:

  • Qonun ishga bevosita taalluqlimi, deb tekshiring: sud aynan shu normani qo‘llashi kerak bo‘lishi lozim.
  • Avvalgi qaror bilan cheklanmay, qonunning amaldagi holati va keyingi o‘zgarishlarini tekshiring; qonun o‘zgargan yoki kuchini yo‘qotgan bo‘lishi mumkin.
  • Advokat bilan birga qayta murojaatning sud bosqichi va protsessual cheklovlarini aniqlang; ayni bosqichda takroriy murojaatga yo‘l qo‘yilmasligi mumkin.