1-bo‘lim — Insoniy voqea: avtoturargohdagi olti metr
Aziz Karimov oilaviy uchrashuvdan keyin ichimlik ichgan edi. U mashinasini yo‘l bo‘yidagi xususiy avtoturargohda qoldirgan. Kechasi mashina boshqa avtomobilning chiqishiga xalaqit berayotgani ma’lum bo‘lgach, Aziz rulga o‘tirdi va uni taxminan olti metr nariga surdi. U yo‘lga chiqmagan, tezlikni oshirmagan va hech kimga zarar yetkazmagan.
Ammo politsiya uning mastligini aniqlab, mast holda avtomobil boshqarganlikda aybladi. Azizningcha, bu joy umumiy foydalanishdagi yo‘l emas edi, mashina esa juda qisqa masofaga ko‘chirilgan. Shuning uchun u yo‘l bo‘lmagan joyda haydashni ham taqiqlovchi qoida konstitutsiyaga zid, deb hisoblay boshladi.
2-bo‘lim — Huquqiy savol
Asosiy savol shuki: mast holda mashina umumiy foydalanishdagi yo‘lda emas, masalan, avtoturargohda boshqarilsa, bu ham Koreya qonuniga ko‘ra taqiqlangan haydash hisoblanadimi? Va bunday taqiq qonuniy aniqlik, shaxs erkinligi hamda tenglik talablariga mos keladimi?
3-bo‘lim — Koreya qonuni nimani belgilaydi?
Koreya Yo‘l harakati to‘g‘risidagi qonunida haydash tushunchasi faqat jamoat yo‘llarida avtomobil boshqarish bilan cheklanmaydi. Qonundagi tegishli qoida mast holda haydashni yo‘llardan tashqaridagi ayrim joylarda ham taqiqlaydi. Bunda joyning xususiy mulk yoki umumiy foydalanishdagi yo‘l ekanigina hal qiluvchi mezon emas.
“Yo‘ldan tashqari joy” deganda, avtomobilni uning odatdagi vazifasiga muvofiq ishlatish mumkin bo‘lgan, yo‘l hisoblanmaydigan makon tushuniladi.
Shu sababli avtomobillar yurishi mumkin bo‘lgan avtoturargoh, bino hovlisi yoki shunga o‘xshash maydon vaziyatga qarab mazkur qoida doirasiga kirishi mumkin. Biroq bu “har qanday joyda bo‘lgan har qanday harakat” avtomatik ravishda haydash degani emas: avtomobil haqiqatan boshqarilganmi va mastlik qonuniy tartibda aniqlanganmi — alohida baholanadi.
2016-yil 25-fevralda Koreya Konstitutsiyaviy sudi 2015헌가11-sonli ish bo‘yicha yo‘llardan tashqaridagi joylarda ham mast holda haydashni taqiqlovchi qoidani konstitutsiyaga zid emas, deb topdi. Sudning mantiqi quyidagicha edi:
- Qonun yetarlicha aniq bo‘lishi kerak. Sud “yo‘ldan tashqari joy” iborasini avtomobilni odatdagi usulda ishlatish mumkin bo‘lgan joy sifatida talqin qilish mumkin, deb hisobladi. Shu bois qoida haddan tashqari mavhum emas.
- Taqiqning maqsadi qonuniy. U mast holda avtomobil boshqarish oqibatidagi avariyalarning oldini olib, odamlar hayoti, xavfsizligi va mol-mulkini himoya qilishga qaratilgan.
- Vosita maqsadga mos. Taqiqni faqat ayrim joylar bilan cheklash mast haydash xavfini kamaytirish vazifasini susaytirishi mumkin.
- Jamoat xavfsizligi bilan shaxsiy erkinlik o‘rtasida muvozanat bor. Mast holda mashina haydash erkinligining cheklanishi, sud fikricha, avariya xavfi va uning og‘ir oqibatlarini bartaraf etish zaruratidan ustun emas.
- Tenglik tamoyili buzilmagan. Avtomobilni mast holda boshqarish odamlar va yuklarning makondagi harakati bilan bog‘liq. Shu jihatdan u boshqa turdagi mexanizmlarni mast holatda ishlatish bilan bir xil xavf toifasi emas.
Sud umumiy xulosa sifatida mazkur qoida shaxsning umumiy harakat erkinligini buzmaydi va tenglik tamoyiliga zid emas, deb qaror qilgan.
4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday masalalarga qanday qaraydi?
Koreya sudlari mast holda haydash qoidalarini faqat yo‘lning “jamoat yo‘li” yoki “xususiy hudud” ekaniga qarab talqin qilmaydi. Muhim savol — bu joyda avtomobil odatdagi vazifasiga muvofiq boshqarilishi mumkinmi va shaxs uni amalda boshqarganmi.
Konstitutsiyaviy sud yondashuvida bir necha tamoyil muhim:
- So‘zning mazmuni talqin orqali aniqlanishi mumkin. Qonunda kundalik hayotdagi har bir joy alohida sanab o‘tilishi shart emas; ibora tushunarli mezon bilan izohlanishi mumkin.
- Xavf faqat umumiy yo‘lda yuz bermaydi. Mastlik haydovchining boshqarish va vaziyatga munosabat bildirish qobiliyatini pasaytiradi. Avtomobil avtoturargohda yoki hovlida ham odamga urilishi yoki mol-mulkka zarar yetkazishi mumkin.
- Xavfsizlik maqsadi tor doiradagi taqiqdan ko‘ra kengroq chorani oqlashi mumkin. Faqat ayrim joylarni sanab o‘tish qoidaning samaradorligini kamaytirishi ehtimoli bor.
Biroq qoidaning konstitutsiyaga mosligi muayyan shaxsning aybi avtomatik ravishda isbotlandi, degani emas. Har bir ishda avtomobilni boshqarganlik, mastlik holati va dalillarning qonuniyligi alohida tekshiriladi.
5-bo‘lim — Qonunni Azizning holatiga tatbiq etish
Birinchi qadam: joyni aniqlash. Aziz mashinani jamoat yo‘lida emas, avtoturargohda surgan. Lekin avtomobillar yurishi uchun mo‘ljallangan avtoturargoh yo‘lga kirmaydigan, shu bilan birga avtomobilni odatdagi vazifasida ishlatish mumkin bo‘lgan joy bo‘lishi mumkin. Demak, “bu xususiy hudud edi” degan vajning o‘zi taqiqni bekor qilmaydi.
Ikkinchi qadam: harakat haydash bo‘lgan-bo‘lmaganini tekshirish. Aziz mashinani o‘zi boshqарып, olti metr хөдөлгөсөн гэж үйл явдлын нөхцөлд дурдсан. Avtomobilni bir joydan ikkinchi joyga boshqarib ko‘chirish, odatda, haydash tushunchasiga kirishi mumkin. Masofaning qisqaligi muhim fakt bo‘lishi mumkin, lekin u o‘z-o‘zidan qonuniy istisno yaratmaydi.
Uchinchi qadam: qoidadan konstitutsiyaviy shikoyat qilish natijasini ko‘rish. Aziz “yo‘ldan tashqarida haydash” iborasi noaniq, deb e’tiroz bildirishi mumkin. Ammo Konstitutsiyaviy sud bu iborani avtomobilni odatdagi vazifasida ishlatish mumkin bo‘lgan joylar bilan cheklab talqin qilgan va qoidani yetarlicha aniq deb topgan. Shuningdek, sud taqiqni jamoat xavfsizligini himoya qilishga mos va mutanosib deb baholagan. Shuning uchun Azizning faqat konstitutsiyaga zidlik haqidagi vaj bilan javobgarlikdan qutulishi ehtimoli yo‘q.
To‘rtinchi qadam: ish bo‘yicha dalillarni baholash. Shunga qaramay, ayблов талаби фактлар билан тасдиқланиши керак. Sud Azizning avtomobilni haqiqatan boshqargan-boshqarmaganini, mastlik qanday aniqlanganini hamda politsiya dalillarni qonuniy olgan-olmaganini tekshiradi. Ya’ni konstitutsiyaviy e’tirozning rad etilishi bilan alohida ish bo‘yicha aybdorlik masalasi bir xil narsa emas.
6-bo‘lim — Xulosa: Azizga nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?
Azizning “men jamoat yo‘liga chiqmadim” va “atigi olti metr yurdim” degan vajlari uni o‘z-o‘zidan himoya qilmaydi. Koreya qonunida avtomobil odatdagi tarzda boshqarilishi mumkin bo‘lgan yo‘ldan tashqari joylarda mast holda haydash ham taqiqlanishi mumkin, va bu taqiqni Konstitutsiyaviy sud konstitutsiyaga mos deb topgan. Shu sabab Azizning konstitutsiyaviy e’tirozi ishni tugatmaydi. Ammo uning aybdor yoki aybdor emasligi baribir aniq dalillar va ishning boshqa holatlari asosida hal qilinadi.
Shunga o‘xshash vaziyatga tushsangiz:
- Ichimlik ichgan bo‘lsangiz, avtomobilni umuman harakatlantirmang. Uni bir necha metr surish ham haydash sifatida baholanishi mumkin; boshqa haydovchi ёки такси чақиринг.
- Ҳодиса содир бўлган жой ва далилларни қайд этинг. Joyning tuzilishi, avtomobil qanday boshqarilgani, politsiya o‘lchovlari va bayonnomalariga oid ma’lumotlarni saqlang.
- Ayblov yoki tekshiruv bo‘lsa, koreys qonunchiligini biladigan advokat bilan maslahatlashing. Joyning maqomi muhim bo‘lishi mumkin, biroq mastlik va boshqaruv dalillari ham alohida tekshirilishi lozim.
