1-bo‘lim — Insoniy voqea: arzon zavod yerining qimmat siri
Sardor 2003-yilda Koreyadagi sobiq sanoat hududidagi zavod yerini sud auksionida sotib oldi. Savdo hujjatlarida yerning o‘zi va eski inshootlar ko‘rsatilgan, biroq tuproq tarixi haqida deyarli hech narsa yo‘q edi. Sardor uchun bu imkoniyat edi: ishlab chiqarishni qayta yo‘lga qo‘yish, oilasiga barqaror daromad yaratish.
Bir necha yil o‘tgach, yerda o‘tkazilgan batafsil tekshiruv tuproqdagi zararli moddalar ruxsat etilgan xavotir chegarasidan oshganini ko‘rsatdi. Vakolatli idora tozalash choralarini ko‘rish haqida buyruq chiqardi. Ifloslanish Sardor sotib olishidan oldin yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin edi, ammo u buyruqni bajarmadi. Oxir-oqibat, uni tozalash talabiga bo‘ysunmaganlik uchun sud hukm qildi.
Sardorning e’tirozi tushunarli edi: “Men tuproqni ifloslantirmadim, faqat auksionda yer sotib oldim. Nega avvalgi egasining aybi uchun men javob berishim kerak?” Bu savol Koreyada konstitutsiyaviy sud nazoratigacha borgan huquqiy masalaning ayni o‘zidir.
2-bo‘lim — Huquqiy savol
Asosiy savol shuki: 2002-yil 1-yanvardan keyin sud auksioni orqali ifloslanish nazorati obyektini yoki unga tegishli yerni olgan xaridorga, sotib olishdan oldingi tuproq ifloslanishi uchun tozalash majburiyati yuklash mumkinmi? Va bunday buyruqni bajarmaganlik uchun jinoiy jazo belgilanishi mulk huquqini hamda Konstitutsiyani buzadimi?
3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nimani belgilaydi?
Koreyaning o‘sha davrdagi Tuproq muhiti va uni muhofaza qilish to‘g‘risidagi qonuni ifloslanishni tez bartaraf etish uchun javobgar shaxslar doirasini keng belgilagan. 2002-yil 1-yanvardan keyin tuproq ifloslanishi nazorati obyektini olgan shaxs ham, ayrim shartlar asosida, qonun ma’nosida ifloslanish uchun javobgar shaxs deb qaralishi mumkin edi. Bu qoida obyektni oddiy oldi-sotdi bilan emas, fuqarolik ijro ishidagi majburiy auksion orqali olgan kishiga ham tatbiq etilgan.
Qonunning maqsadi ifloslanishni imkon qadar tez tozalashdir. Shu sababli obyekt ustidan amalda nazorat o‘rnata oladigan shaxsga, zarurat bo‘lsa, avvalo tozalash buyrug‘i berilishi mumkin.
Biroq bu qoida xaridor har qanday holatda ham mutlaq javobgar bo‘ladi, degani emas. Qonun va Konstitutsiyaviy sud talqinida quyidagi jihatlar muhim:
- Auksion yo‘li bilan olganlikning o‘zi ozod qilmaydi. Sud auksioni mulkni olish usuli bo‘lib, yerning ifloslanish tarixini avtomatik ravishda yo‘q qilmaydi.
- Bilmaganlik va aybsizlik ahamiyatga ega. Xaridor ifloslanish borligini bilmaganini va bilishi kerak bo‘lgan darajada ehtiyotsizlik qilmaganini isbotlay olsa, javobgarlikdan ozod bo‘lish imkoniga ega.
- Tuproq holatini baholatish himoya vositasi bo‘lishi mumkin. 2002-yil 1-yanvardan joriy etilgan tuproq muhitini baholash tizimi xarid paytidagi holatni qayd etishga va xaridorning insofliligi hamda aybsizligini ko‘rsatishga yordam beradi.
- Istisno holatlar ham bor. Ifloslanish tabiiy ofat ёки urush kabi favqulodda sabablar tufayli yuzaga kelgan bo‘lsa, qonunda nazarda tutilgan ozod etish asoslari qo‘llanishi mumkin.
- Keyinchalik boshqa javobgar shaxsdan haq talab qilish mumkin. Tozalash xarajatini ko‘targan xaridor, aybi ko‘proq bo‘lgan avvalgi ifloslantiruvchiga yoki boshqa mas’ul shaxsga nisbatan regress talabi qo‘yishi mumkin.
Tozalash buyrug‘ini bajarmaslik jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin. Lekin qonunda jarima ham, ozodlikdan mahrum qilish ham ko‘zda tutilgan, eng kam qamoq muddati belgilanmagan. Shuning uchun jazo ifloslanish darajasi va davomiyligi, shuningdek xaridorning voqeaga qo‘shgan hissasiga qarab belgilanadi.
4-bo‘lim — Koreya sudlari bu masalaga qanday qaraydi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi 2016-yil 24-noyabrdagi qarorida 2002-yil 1-yanvardan keyin ifloslanish nazorati obyektini olgan shaxsga oldingi ifloslanish uchun javobgarlik yuklash Konstitutsiyaga zid emas, degan xulosaga kelgan. Sudning asosiy mantiqi shundan iborat: tuproqni tez va ishonchli tozalash uchun obyekt ustidan amalda nazorat qilayotgan, buyruqni bajarishga imkoniyati bor shaxsga murojaat qilish zarur.
Sud buni xaridorning huquqlari ahamiyatsiz degani sifatida ko‘rmadi. Xaridor oldindan tuproq holatini baholatib, ifloslanishni bilmaganini va ehtiyotsizlik qilmaganini isbotlash orqali himoyalanishi mumkin. Bundan tashqari, tozalangan yerning qiymati oshishi ehtimoli bor va xaridor aybi ko‘proq bo‘lgan haqiqiy ifloslantiruvchidan xarajatni undirishga urinishi mumkin.
Sudning yondashuvi — atrof-muhit va aholi salomatligini himoya qilish bilan mulk egasining manfaatlari o‘rtasida muvozanat topish. Agar xaridorning aybsizligini ko‘rsatish imkoniyati mavjud bo‘lsa va jazo vaziyatga mos ravishda tanlansa, bunday javobgarlik o‘z-o‘zidan nomutanosib hisoblanmaydi.
Tozalash buyrug‘iga bo‘ysunmaganlik uchun jinoiy jazo mavjudligi ham o‘z-o‘zidan haddan tashqari qattiq deb topilmagan. Chunki sud jazo tayinlashda ifloslanishning og‘irligi, qancha vaqt davom этгани ва шахснинг ҳиссасини эътиборга олиши мумкин.
5-bo‘lim — Qonunni Sardorning holatiga tatbiq etish
Birinchi qadam: mulk qachon va qanday olinganini aniqlash. Sardor yerni 2003-yilda, ya’ni 2002-yil 1-yanvardan keyin, fuqarolik ijro ishidagi majburiy auksion orqali olgan. Shu bois “auksionda xarid qilganman” degan dalilning o‘zi uni qonundagi javobgarlikdan ozod qilmaydi.
Ikkinchi qadam: Sardor ifloslanishga aloqador bo‘lgan-bo‘lmaganini emas, himoya asosini tekshirish. Tuproqni avvalgi egasi yoki korxona ifloslantirgan bo‘lishi mumkin. Ammo qonun bo‘yicha savol faqat “kim ifloslantirdi?” bilan cheklanmaydi. Sardor xarid vaqtida ifloslanishni bilmaganini va uni bilishi kerak bo‘lgan vaziyatda beparvolik qilmaganini dalillar bilan ko‘rsata olishi kerak edi.
Uchinchi qadam: tuproqni oldindan baholatish bo‘lganmi? Agar Sardor xariddan oldin tuproq muhitini baholatgan, natijalarni saqlagan va tekshiruvda ifloslanishni aniqlash imkoni bo‘lmaganini ko‘rsata olsa, bu uning aybsizligi foydasiga muhim dalil bo‘lishi mumkin. Aksincha, hech qanday tekshiruv o‘tkazilmagan va xavfni aniqlash uchun asosli choralar ko‘rilmagan bo‘lsa, ozod etilish ancha qiyinlashadi. Bu, albatta, baholash natijasidan qat’i nazar, barcha holatlarda javobgarlik yuzaga keladi degani emas: idoralar va sud dalillarning to‘liq manzarasini ko‘rib chiqishi kerak.
To‘rtinchi qadam: buyruqni olgandan keyingi xatti-harakatni baholash. Tekshiruvdan so‘ng vakolatli idora Sardorga tozalash choralarini buyurdi. Sardor buyruqni shunchaki bajarmagan. Agar u buyruqning qonuniyligi, bajarish muddati yoki texnik imkoniyatlar yuzasidan e’tiroz bildiradigan bo‘lsa, buni belgilangan tartibda даволаши, ҳужжатлар билан тасдиқлаши лозим эди. Buyruqni indamay bajarmaslik esa jinoiy javobgarlik xavfini tug‘diradi.
Beshinchi qadam: Konstitutsiyaviy e’tiroz natijasi. Sardorning “men faqat xaridorman, shu sababli qonun meni javobgar qila olmaydi” degan e’tirozi Konstitutsiyaviy sud yondashuviga ko‘ra yetarli emas. Sud ushbu turdagi javobgarlikni jamoat salomatligi va toza atrof-muhit kabi muhim manfaatlar bilan oqlagan. Shu bilan birga, xaridorning aybsizligini isbotlash va jazoning uning aniq aybiga mos kelishini talab qilish imkoniyati saqlanadi.
6-bo‘lim — Xulosa: Sardor bilan nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?
Sardorning holatida auksion orqali xarid qilganlik uni avvaldan mavjud ifloslanish uchun tozalash buyrug‘idan avtomatik ravishda ozod qilmaydi. Agar u tuproqni oldindan baholatmagan va bilmaganini hamda ehtiyotsizlik qilmaganini isbotlay olmagan bo‘lsa, buyruqni bajarmagani uchun chiqarilgan hukmni faqat qonunni konstitutsiyaga zid deb e’tiroz bildirib bekor qildirish ehtimoli past. Konstitutsiyaviy sud aynan shu toifadagi qoidalarni konstitutsiyaga zid deb topmagan.
Biroq Sardor uchun barcha yo‘l yopiq emas: u ayби кўпроқ бўлган аввалги ифлослантирувчи ёки бошқа масъул шахсдан тозалаш харажатларини талаб қилиши мумкин. Жиноий ишда эса ифлосланиш миқдори, қанча вақт давом этгани, унинг шахсий ҳиссаси ва буйруқни бажариш имконияти жазога таъсир қилиши мумкин.
Shunga o‘xshash vaziyatda bo‘lsangiz:
- Xariddan oldin tuproq muhitini baholating. Natijalar, tekshiruv doirasi va sanasini tasdiqlovchi hujjatlarni saqlang; auksion hujjatlari bilan cheklanib qolmang.
- Tozalash buyrug‘ini e’tiborsiz qoldirmang. Muddat, e’tiroz bildirish tartibi va ijroni to‘xtatish imkoniyatini darhol tekshirib, ekologiya va ma’muriy-huquqiy masalalarda tajribali yurist bilan maslahat qiling.
- Xarajatlar va dalillarni tartibli to‘plang. Avvalgi foydalanuvchilar, ishlab chiqarish tarixi, tuproq tekshiruvlari va tozalash xarajatlari keyinchalik haqiqiy ifloslantiruvchidan regress talabi qo‘yishda muhim bo‘lishi mumkin.
