1-bo‘lim — Insoniy voqea: bekor qilingan qonun soyasida
Akmal Rahimov kichik kinostudiyasida mustaqil film yaratardi. U qisqa metrajli ishlar bilan tanilgach, nihoyat to‘liq metrajli filmni suratga oldi. Biroq o‘sha paytdagi qonun kino ishlab chiqaruvchilarni vazirlikda ro‘yxatdan o‘tishga majbur qilardi. Akmal bu talabni bajarmagan holda filmni suratga olgani uchun jinoiy javobgarlikka tortildi.
Jinoyat ishi sudda ko‘rilayotganida qonunchilik o‘zgardi: eski Kino to‘g‘risidagi qonun bekor qilinib, uning o‘rniga yangi qonun qabul qilindi. Akmalning advokati bekor qilingan qonunning ro‘yxatdan o‘tishni talab qiluvchi moddasini Konstitutsiyaga zid deb topishni so‘radi. Sud bu iltimosni rad etdi, shundan keyin Akmal Konstitutsiyaviy sudga murojaat qildi. Ammo yangi qonunning o‘tish qoidasi eski qonun kuchda bo‘lgan davrdagi qoidabuzarliklar uchun eski qonundagi jazolar qo‘llanishini belgilagan edi.
2-bo‘lim — Huquqiy savol
Asosiy savol shuki: qonun bekor qilingan bo‘lsa ham, u davom etayotgan sud ishiga tatbiq etilayotgan bo‘lsa, uning konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirtirish mumkinmi? Akmalning holatida masala qonunning bugun amalda yoki amalda emasligidangina iborat emas. Muhimi, uning eski qoidasi Akmalning jinoiy ishida hanuz huquqiy oqibat tug‘dirayotganidir.
3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nimani belgilaydi?
Umumiy qoida bo‘yicha Konstitutsiyaviy sud konstitutsiyaga muvofiqligi masalasini hal qilayotgan paytda amalda bo‘lgan qonunni tekshiradi. Bekor qilingan qonun endi huquqiy kuchga ega bo‘lmasa, uni tekshirishning hojati yo‘qdek ko‘rinishi mumkin.
Biroq bekor qilish har doim ham eski qonunning barcha oqibatlarini darhol yo‘qotmaydi. Yangi qonunda o‘tish qoidasi bo‘lishi mumkin: masalan, eski qonun davrida sodir etilgan xatti-harakatlar bo‘yicha javobgarlikni hal qilishda avvalgi qonun qo‘llanadi. Shunday bo‘lsa, eski norma bekor qilinganiga qaramay, muayyan ish uchun ahamiyatini saqlab qoladi.
Bekor qilingan qonun, agar u ko‘rilayotgan sud ishida qo‘llanishi mumkin bo‘lsa va ishning hal qilinishiga ta’sir etsa, istisno tariqasida konstitutsiyaviy tekshiruv predmeti bo‘lishi mumkin.
Bunda ikki talab muhim:
- Norma ishga tatbiq etilishi kerak. Sud ishni hal qilishda bekor qilingan qoidaga tayanishi yoki o‘tish qoidasi tufayli undan foydalanishga majbur bo‘lishi lozim.
- Norma ish natijasi uchun ahamiyatli bo‘lishi kerak. Agar normaning konstitutsiyaga zid deb topilishi ayblov yoki ishning huquqiy asosiga ta’sir qilsa, masala sud qarorining natijasi bilan bog‘liq hisoblanadi.
Koreya tartibida taraf sud ishini ko‘rayotgan suddan qonun normasining konstitutsiyaviyligini tekshirtirishni so‘rashi mumkin. Bunday iltimos rad etilsa, qonunda belgilangan shartlar asosida Konstitutsiyaviy sudga konstitutsiyaviy shikoyat berish imkoniyati mavjud. Bu yo‘l ishning o‘zi bo‘yicha oddiy shikoyat bilan bir xil emas: uning markazida qo‘llanishi mumkin bo‘lgan qonun normasining Konstitutsiyaga mosligi turadi.
4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday vaziyatga qanday qaraydi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi bekor qilingan qonunni faqat tarixiy qiziqish yoki mavhum bahs uchun tekshirmaydi. Sud, avvalo, norma muayyan ishga aloqador-aloqador emasligini aniqlaydi. Agar u ishda umuman qo‘llanmasa, uning konstitutsiyaviyligini hal qilish natijaga ta’sir ko‘rsatmaydi va tekshiruvga asos bo‘lmasligi mumkin.
Aksincha, bekor qilingan qoidani yangi qonunning o‘tish bandi eski davrdagi xatti-harakatlarga nisbatan saqlab qolgan bo‘lsa, norma amaliy ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘ladi. Konstitutsiyaviy sudning yondashuvi shundan iboratki, qonunning rasman bekor qilingani o‘zi bilan sud ishida qo‘llanishi davom etayotgan normani tekshiruvdan butunlay chiqarib tashlamaydi.
Hal qiluvchi mezon — qonunning hozirgi rasmiy maqomi emas, balki uning ko‘rilayotgan ishda qo‘llanishi va ish natijasiga ta’sir qilish imkoniyatidir.
Bu yondashuv ikki narsani bir-biridan ajratadi: birinchisi, konstitutsiyaviy tekshiruvga yo‘l bor-yo‘qligi; ikkinchisi, tekshirilayotgan qoida haqiqatan ham Konstitutsiyaga zid yoki zid emasligi. Tekshiruvni o‘tkazish imkoniyati borligi normaning albatta konstitutsiyaga zid topilishini anglatmaydi.
5-bo‘lim — Qoidalarni Akmalning ishiga tatbiq etish
Akmalning holatini bosqichma-bosqich ko‘rib chiqaylik.
- Ayblov eski qonundagi talabga asoslangan. Akmal film ishlab chiqaruvchilarni ro‘yxatdan o‘tkazishni talab qilgan eski norma buzilgani uchun javobgarlikka tortilgan. Demak, norma dastlab uning jinoiy ishining bevosita huquqiy asoslaridan biri bo‘lgan.
- Qonun ish davomida bekor qilingan. Bu holat odatda bekor qilingan qonun endi tekshirilmaydi, degan qoidani yuzaga keltirishi mumkin. Lekin bu hali masalani hal qilmaydi.
- Yangi qonunning o‘tish bandi eski javobgarlik qoidasini saqlagan. Unda yangi qonun kuchga kirishidan oldin sodir etilgan qoidabuzarliklar uchun eski qonundagi jazo qoidalari qo‘llanishi belgilangan. Akmalning xatti-harakati ham shu davrga to‘g‘ri keladi.
- Eski norma Akmalning ishida hanuz ahamiyatli. Jinoyat sudi eski qonundagi qoidani qo‘llashi mumkin ekan, uning konstitutsiyaga muvofiqligi Akmal aybdor deb topiladimi yoki yo‘qmi, degan masalaga ta’sir ko‘rsatishi ehtimol.
- Shuning uchun tekshiruv so‘rash mumkin. Sudning dastlabki iltimosni rad etgani, o‘z-o‘zidan, Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish uchun barcha yo‘llar yopildi degani emas. Mazkur tartib bo‘yicha berilgan shikoyatda eski norma jinoiy ish uchun hanuz qo‘llanishi mumkinligi ko‘rsatilishi kerak.
Shu bilan birga, Akmalning murojaati ro‘yxatga olinishi yoki mazmunan ko‘rib chiqilishi uning oqlanishini oldindan anglatmaydi. Konstitutsiyaviy sud avval normaning Konstitutsiyaga muvofiqligi masalasini hal qiladi. Akmalning aybi, dalillar va jinoiy javobgarlik masalalarini esa jinoyat sudi tegishli tartibda ko‘rib chiqishda davom etadi.
6-bo‘lim — Xulosa: Akmal bilan nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?
Akmalning ishi bo‘yicha bekor qilingan eski norma konstitutsiyaviy tekshiruvdan avtomatik ravishda chetda qolmaydi. Sababi, yangi qonunning o‘tish qoidasi Akmalning xatti-harakati uchun eski qonunni qo‘llashni davom ettirgan, jinoiy sud esa ishni hal qilishda shu normaga tayanishi mumkin. Demak, Akmal eski qoidaning konstitutsiyaviyligini tekshirtirish uchun murojaat qilish huquqiga ega bo‘lishi mumkin. Ammo bu uning aybsiz deb topilishini kafolatlamaydi: bu faqat qonuniy asosni tekshirtirish imkoniyatidir.
Shunga o‘xshash vaziyatga tushsangiz, quyidagilarni yodda tuting:
- Yangi qonunning o‘tish va yakuniy qoidalarini tekshiring. Eski qonun bekor bo‘lgan bo‘lsa ham, u avvalgi xatti-harakatlarga tatbiq etilishi mumkin.
- Norma ishga qanday ta’sir qilishini aniq ko‘rsating. Murojaatda eski qoida ayblov yoki sud qarorining qaysi jihati uchun muhimligini tushuntiring.
- Muddat va tartibni advokat bilan zudlik bilan aniqlang. Konstitutsiyaviy shikoyatning talablari va muddati protsessual qoidalarga bog‘liq; murojaatning o‘zi jinoiy ishni avtomatik to‘xtatmasligi mumkin.
