1-bo‘lim — Insoniy hikoya

Saylovga bir necha hafta qolganida Dilshod Karimov mahalliy masalalar haqida o‘z fikrlarini shaxsiy internet sahifasida e’lon qila boshladi. U biror nomzodning shtabida ishlamas, o‘zini ham nomzod sifatida ko‘rsatmagan edi. Dilshodning niyati, deydi u, mahallasidagi saylovchilarni muhokamaga jalb qilish bo‘lgan.

Ko‘p o‘tmay unga saylovoldi targ‘ibotiga oid qoidani buzganlikda ayblov qo‘yildi. Dilshod sudda ishini kutar ekan, yana bir savol ustida to‘xtaldi: nega saylovoldi internet targ‘ibotiga oid qonuniy imkoniyat nomzodlar va nomzod bo‘lishni istayotganlar uchungina ochiq? U ushbu cheklovni belgilagan normaning konstitutsiyaga muvofiqligiga e’tiroz bildirdi.

Muammo shunda ediki, Dilshodga qo‘yilgan ayblov boshqa modda asosida qo‘yilgan edi. U e’tiroz bildirgan norma esa, bir qarashda, uning ishiga bevosita qo‘llanmayotgandek tuyulardi. Ammo sudda qonunlar bir-biridan uzilgan holda ishlamaydi: istisnoni belgilovchi qoida taqiqning mazmuniga ham ta’sir qilishi mumkin.

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Sud ishiga bevosita tatbiq etilmaydigan qonun moddasining konstitutsiyaviyligi yuzasidan shikoyat qilish uchun zarur bo‘lgan “ishning hal qilinishiga ta’sir etish” sharti bajarilishi mumkinmi? Dilshodning vaziyatida savol yanada aniq: nomzodlargagina internet orqali targ‘ibot qilish huquqini beruvchi norma uning targ‘ibot taqiqini buzganlik haqidagi ishiga aloqador deb topiladimi?

3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nima deydi?

Koreyada konstitutsiyaviylik yuzasidan shikoyat ko‘rib chiqilishi uchun bahsli qonun normasi suddagi ishga aloqador bo‘lishi kerak. Bu talab shunchaki rasmiyatchilik emas: konstitutsiyaviy sud masalani hal qilsa, odatdagi sud ishining natijasi yoki unda qo‘llanadigan qonunning huquqiy ma’nosi o‘zgarishi ehtimoli bo‘lishi lozim.

Qonunning konstitutsiyaga muvofiqligi ishning hal qilinishiga ta’sir qiladi, deb topish uchun, avvalo, norma sud ishida qo‘llanishi kerak. Shuningdek, uning konstitutsiyaviyligi yuzasidan chiqariladigan xulosa ish bo‘yicha qarorning natijasini yoki qarorning mazmuni va huquqiy kuchiga oid ma’noni o‘zgartirishi mumkin bo‘lishi kerak.

Bu qoida 2010-yil 24-iyundagi 2008Hun-Ba169-sonli qarorda ham bayon qilingan. Konstitutsiyaviy sudning yondashuviga ko‘ra, “ish uchun ahamiyatli qonun” deganda faqat sud bevosita qo‘llaydigan modda tushunilmaydi. Bahsli norma bilan bevosita qo‘llanadigan norma o‘rtasida ichki huquqiy bog‘liqlik bo‘lsa, bilvosita qo‘llanadigan modda ham ishning hal qilinishiga ta’sir qilishi mumkin.

Bilvosita qo‘llanadigan norma ham muhim bo‘lishi mumkin: uning konstitutsiyaga zidligi bevosita qo‘llanayotgan normaning talqinini o‘zgartirsa yoki sud ishining natijasiga ta’sir etsa, u ishning hal qilinishi uchun ahamiyatli hisoblanadi.

Buni baholashda, odatda, quyidagi savollar ko‘riladi:

  1. Norma sud ko‘rayotgan ish bilan huquqiy jihatdan bog‘liqmi? U aynan shu ishdagi taqiq, istisno yoki huquqiy maqomga ta’sir qiladimi?
  2. Normaning konstitutsiyaga muvofiqligi natijani o‘zgartira oladimi? Masalan, ayblovning huquqiy asosi yoki sud qo‘llaydigan qoida mazmuni boshqacha bo‘lishi mumkinmi?
  3. Ta’sir haqiqiymi yoki faqat taxminmi? Shikoyat ish natijasiga ta’sir ko‘rsatadigan aniq huquqiy bog‘liqlikka tayanishi kerak.

Demak, moddaning ishga bevosita qo‘llanmagani o‘z-o‘zidan konstitutsiyaviy shikoyat yo‘lini yopmaydi. Lekin faqat qonunga rozi emaslikning o‘zi ham yetarli emas: uning nizoli ish bilan qanday bog‘langanini ko‘rsatish zarur.

4-bo‘lim — Koreya sudlari bu masalaga qanday yondashadi?

Koreya Konstitutsiyaviy sudi ishning hal qilinishiga ta’sir etish shartini ikki asosiy mezon bilan tekshiradi: norma sud ishida qo‘llanadigan bo‘lishi va uning konstitutsiyaviyligi ish natijasiga yoki sud qarorining huquqiy mazmuniga ta’sir qilishi mumkin bo‘lishi kerak. Bu mezonlar 2008-yil 24-apreldagi 2007Hun-Ba33-sonli qarorda ham ifodalangan.

Sudlar ushbu talabni tor ma’noda, faqat ayblov yoki da’vo asosida bevosita tilga olingan moddaga cheklab qo‘ymaydi. Agar bir norma boshqa normaning chegaralarini belgilasa, uning istisnolarini ko‘rsatsa yoki bevosita qo‘llanadigan qoidaning qanday tushunilishini o‘zgartirsa, ular o‘rtasidagi bog‘liqlik tekshiriladi. Bu yondashuv Konstitutsiyaviy sudning 2000-yil 27-yanvardagi 99Hun-Ba23-sonli va 2001-yil 25-oktabrdagi 2000Hun-Ba5-sonli qarorlarida ham qayd etilgan.

Muhim jihat — norma ayblov hujjatida tilga olinganmi, degan savolning o‘zi emas. Muhimi, uning konstitutsiyaviyligi sud ko‘rayotgan ishda qo‘llanadigan qoidaga yoki ish natijasiga huquqiy ta’sir ko‘rsata oladimi, degan savoldir.

Shu bilan birga, sud har qanday bilvosita aloqani yetarli deb hisoblamaydi. Shikoyat qilinayotgan modda haqiqatan ham ishda qo‘llanadigan norma bilan mazmunan tutashgan bo‘lishi va konstitutsiyaviylik masalasi hal etilsa, sud qarorida mazmunli o‘zgarish yuz berishi ehtimoli ko‘rsatilishi lozim.

5-bo‘lim — Qoidalarni Dilshodning ishiga tatbiq etish

Dilshodning ishida ikki norma muhim. Birinchisi, unga qo‘yilgan ayblov asosidagi Saylov to‘g‘risidagi qonunning 93-moddasi 1-qismi. Ikkinchisi, nomzod va nomzod bo‘lishni istagan shaxslarga internet sahifasi orqali saylovoldi targ‘ibotini olib borishga ruxsat beruvchi 59-modda 3-bandi.

  1. Bevosita qo‘llanayotgan normani aniqlash. Dilshodning aybi bo‘yicha sud, avvalo, 93-moddaning 1-qismini qo‘llaydi. Shuning uchun uning ishi aynan shu taqiq buzilgan-buzilmaganiga borib taqaladi.
  2. Istisno normasining vazifasini ko‘rish. 59-moddaning 3-bandi internet orqali targ‘ibot qilish imkoniyatini kimlarga berishini belgilaydi. Demak, u 93-modda bilan tartibga solinadigan xatti-harakatlarning huquqiy chegarasiga aloqador.
  3. Ichki bog‘liqlikni tekshirish. Agar 59-moddaning 3-bandi konstitutsiyaga zid, deb topilsa, nomzodlar uchun belgilangan istisno va umumiy taqiq o‘rtasidagi munosabatni qayta baholash zarurati tug‘ilishi mumkin. Bu esa 93-modda Dilshodning xatti-harakatiga qanday tatbiq etilishini o‘zgartirishi ehtimolini yuzaga keltiradi.
  4. Ish natijasiga ta’sirini baholash. Konstitutsiyaviy sudning xulosasi sud qo‘llaydigan qoidaning ma’nosiga yoki Dilshodning aybli deb topilishi mumkinligiga ta’sir qilsa, shikoyat qilinayotgan modda ish uchun ahamiyatli bo‘ladi. Bog‘liqlik aynan shu yerda namoyon bo‘ladi: 59-modda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ayblov asosi bo‘lmasa-da, 93-moddaning amaliy doirasini tushunishga ta’sir qilishi mumkin.

Biroq bundan 59-moddaning 3-bandi konstitutsiyaga zid deb topilishi Dilshod avtomatik ravishda oqlanadi, degan xulosa kelib chiqmaydi. Konstitutsiyaviy shikoyatning dastlabki bosqichida aniqlanadigan masala — bahsli norma bilan ko‘rilayotgan ish o‘rtasida zarur huquqiy bog‘liqlik bor-yo‘qligi. Ayblovning mohiyati, Dilshodning aynan qanday e’lonlar joylagani va 93-moddaning unga qanday tatbiq etilishi esa sud ishining o‘zida alohida hal qilinadi.

6-bo‘lim — Xulosa: nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?

Dilshodning e’tiroz bildirgan moddasi uning ishiga bevosita qo‘llanmaydi. Shunga qaramay, 59-moddaning 3-bandi nomzodlargagina internet targ‘ibotiga ruxsat berib, 93-moddaning 1-qismidagi taqiqning qanday ishlashiga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli, bu ikki norma o‘rtasidagi bog‘liqlik sud qarorining natijasi yoki mazmunini o‘zgartira olishi ko‘rsatilsa, ishning hal qilinishiga ta’sir etish sharti bajarilgan deb topilishi mumkin.

Demak, Dilshod uchun javob — ha, bilvosita qo‘llanadigan normaga nisbatan ham bunday shart tan olinishi mumkin. Uning shikoyati avtomatik ravishda yutadi degani emas; ammo bahsli norma bilan ayblovga asos bo‘lgan qoida o‘rtasidagi ichki aloqani asoslay olsa, konstitutsiyaviylik masalasini ko‘rib chiqish uchun zarur huquqiy asos mavjud bo‘lishi mumkin.

Shunga o‘xshash vaziyatga tushsangiz:

  • Ikki normaning bog‘liqligini aniq tushuntiring: biri taqiqni belgilasa, ikkinchisi istisno yoki ruxsatni qanday belgilashini ko‘rsating.
  • Natija qanday o‘zgarishini bayon qiling: konstitutsiyaviylik haqidagi xulosa ayblovga, qo‘llanadigan qoidaning talqiniga yoki sud qarorining mazmuniga qanday ta’sir etishini dalillar bilan asoslang.
  • Sud jarayonidagi muddatlarni kuzating: konstitutsiyaviy shikoyat va asosiy ishning tartibi o‘zaro bog‘liq bo‘lishi mumkin; tegishli protsessual choralarni Koreya huquqi bo‘yicha malakali yurist bilan o‘z vaqtida muhokama qiling.