1-bo‘lim — Insoniy voqea: talabalar va universitet hovlisidagi namoyish
1975-yil bahorida Seuldagi universitet hovlisida Min-su Kim ikki kun davomida tarqatilgan xabarlarni o‘qib chiqdi. Bir guruh talabalar hibsga olingani haqidagi xabarlar orasida u va kursdoshi Yon-hi Pak bir savolga qayta-qayta qaytardi: talabalar o‘z noroziligini omma oldida bildira oladimi, yoxud bunday talabning o‘zi jinoyatga aylanishi mumkinmi?
7-aprel kuni Min-su qariyb 400 talabani to‘pladi. Ular hibsdagi talabalarni ozod etish, razvedka idorasini tugatish va prezident iste’fosini talab qiluvchi shiorlarni aytib, universitetning bosh binosini bir marta aylanib chiqishdi. Keyinroq yig‘ilganlar soni qariyb ming kishiga yetdi. Min-su va Yon-hi oldindan tayyorlangan bayonotni tarqatib, uni ovoz chiqarib o‘qidi. Ularning noroziligi endi shunchaki kampusdagi suhbat emasdi: u ommaviy, jamoaviy siyosiy bayonotga aylangandi.
Hokimiyat bu namoyish sud ishiga ta’sir qilishi mumkinligini, shuningdek, demokratik tuzumga zid bo‘lganini ta’kidladi. Min-su va boshqa talabalar jinoiy javobgarlikka tortildi; sud hukmi kuchga kirdi. Yillar o‘tib, aynan sudga ta’sir qilishi mumkin degan asosdagi taqiqning o‘zi konstitutsiyaga mos bo‘lganmi, degan savol kun tartibiga qaytdi.
2-bo‘lim — Huquqiy savol
Sud jarayoniga ta’sир қилиши мумкин ёки унга таъсир ўтказиш мақсадида ўтказилган ҳар қандай йиғилиш ёки намойишни олдиндан тақиқлаб, бу тақиқни бузганларни жиноий жазолаш мумкинми? Ёки бундай умумий тақиқ инсонларнинг жамоавий фикр билдириш ҳуқуқини асоссиз равишда чеклайдими?
3-bo‘lim — Koreya qonunchiligida nima belgilangan?
Koreya qonun chiqaruvchisi sudyalarning ishni tashqi bosimsiz ko‘rishini va sud tizimiga ishonchni himoya qilishga haqli. Ammo bu maqsad yig‘ilish erkinligini istalgan darajada cheklashga ruxsat bermaydi. Masala aynan eski “Yig‘ilishlar va namoyishlar to‘g‘risida”gi qonunning sud jarayoniga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan yig‘ilishlarni taqiqlagan qoidasiga taalluqli edi. Taqiqni buzganlar jinoiy jazoga tortilishi mumkin bo‘lgan.
Sud mustaqilligini himoya qilish muhim maqsaddir. Biroq sudlar ham o‘z vakolatini xalq irodasidan kelib chiqib amalga oshiradi, jamoatchilikning sud faoliyatini qonuniy tanqid qilishi esa ba’zan adolatni mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin.
Konstitutsiyaviy baholashda taqiqning maqsadi bilangina cheklanilmaydi. Odatda, quyidagi savollar ham ko‘rib chiqiladi:
- Qonuniy maqsad bormi? Sudyalarni bosimdan himoya qilish va sud mustaqilligini saqlash qonuniy maqsad bo‘lishi mumkin.
- Tanlangan vosita shu maqsadga mosmi? Taqiq sud mustaqilligini amalda himoya qiladimi yoki aksincha, sud bilan bog‘liq har qanday jamoaviy fikrni o‘chirib qo‘yadimi?
- Cheklov zarur va imkon qadar yengilmi? Agar mavjud qonunlarning umumiy qoidalari yoki boshqa choralar yetarli bo‘lsa, barcha tegishli yig‘ilishlarni birdaniga taqiqlash ortiqcha bo‘lishi mumkin.
- Foyda va zarar muvozanatlanganmi? Kutilayotgan jamoat foydasi noaniq bo‘lsa-yu, fuqarolarning huquqiga yetadigan zarar jiddiy bo‘lsa, bunday cheklov mutanosib bo‘lmasligi mumkin.
Konstitutsiyaviy sud eski qoida nimani taqiqlashini aniqlash uchun aniq mezonlar bermaganiga ham e’tibor qaratdi. Masalan, qaysi shior, qanday joydagi yig‘ilish yoki sud ishiga qay darajadagi aloqadorlik taqiqni ishga tushirishi ravshan belgilanmagan edi. Natijada, qoida sud bilan bog‘liq deyarli har qanday jamoaviy fikr bildirishni taqiqlash xavfini tug‘dirgan.
Sud jarayoniga ta’sir qilishi mumkin degan umumiy xavotirning o‘zi namoyishni oldindan va to‘liq taqiqlash uchun yetarli emas. Cheklov aniq, zarur va huquqqa yetkazadigan zarari mutanosib bo‘lishi lozim.
4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday masalaga qanday qaraydi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi bu masalani 2016-yilda ko‘rib, eski qonundagi mazkur taqiq yig‘ilish erkinligini buzadi, degan xulosaga keldi. Sud avvaliga taqiqning maqsadi — sudyaning xizmat vazifasini mustaqil bajarishini va sud faoliyatining xolisligini ta’minlash — qonuniy ekanini tan oldi. Biroq maqsadning qonuniyligi tanlangan vositani avtomatik ravishda oqlamaydi.
Sudning yondashuvida uchta muhim nuqta bor edi:
- Taqiq sudga aloqador barcha jamoaviy fikр билдиришни qamrab олиши мумкин эди; бу эса алоҳида ҳолатни баҳоламасдан қўлланадиган мутлақ чекловни юзага келтирган.
- Қоида қайси йиғилиш судга таъсир қилиши мумкинлигини аниқлаш учун тушунарли мезонлар белгиламаган. Бундай ноаниқлик одамларни қонуний норозилик билдиришдан ҳам қайтариши мумкин.
- Судьяга ҳақиқий босим ўтказиш ҳолатларига қарши курашиш учун қонуннинг умумий қоидалари ва жиноят қонунчилигидаги воситалардан фойдаланиш мумкин эди. Шунинг учун кенг кўламли олдиндан тақиқ зарур чора эмасди.
Суд яна бир фарқни кўрсатди: судьяга таҳдид қилиш ёки ишни муайян тарзда ҳал этишга ноқонуний босим ўтказиш билан суд қарорларини танқид қилиш ёки тизимдаги муаммоларга jamoaviy e’tibor qaratish bir xil narsa emas. Bularning barchasini bitta umumiy taqiq ostiga qo‘yish sud mustaqilligini himoya qilishdan tashqariga chiqadi.
5-bo‘lim — Qonunni Min-su va Yon-hi ishiga qo‘llash
1. Taqiqning maqsadi muhim, ammo yakuniy javob emas
Min-su va Yon-hi qatnashgan namoyish sud bilan bog‘liq ishlar fonida bo‘lgani uchun davlat sud jarayoniga ta’sir xavfini ko‘rsatishi mumkin edi. Sud mustaqilligini saqlash, shubhasiz, muhim. Lekin bu dalilning o‘zi talabalarning namoyishini jinoiy jazoga loyiq deb topish uchun yetarli emas. Avvalo, aynan qanday harakat sudyaga noqonuniy bosim bo‘lgani va nega oddiy huquqiy choralar yetarli bo‘lmagani aniqlanishi kerak.
2. Namoyish taqiqi haddan tashqari keng bo‘lgan
Talabalar ko‘pchilik bo‘lib yig‘ildi, siyosiy shiorlar aytdi va bayonot tarqatdi. Eski qoida bo‘yicha, bular sudga ta’sir qilishi mumkin degan taxminning o‘zi taqiq uchun asos bo‘lishi mumkin edi. Ammo qonun qaysi shakldagi fikr bildirish xavfli, qaysi biri himoyalanganini ajratib beradigan mezonlarni ko‘rsatmagan. Shu sababli odamlar sudga doir har qanday masala yuzasidan jamoaviy fikr bildirishdan tiyilishi mumkin edi.
3. Boshқа қоидалар орқали суд мустақиллигини ҳимоя қилиш мумкин эди
Агар кимдир судьяга таҳдид қилса ёки суд ишининг натижасини ноқонуний йўл билан белгилашга уринса, бундай ҳолатга қарши бошқа ҳуқуқий воситалар мавжуд бўлиши мумкин. Шундай экан, ҳукуматнинг судга зарар етказиши мумкин бўлган аниқ хатти-ҳаракатларни баҳолаш ўрнига, суд жараёнига дахлдор бўлиши мумкин бўлган барча намойишларни олдиндан ман қилиши зарур эмасди.
4. Huquqqa yetgan zarar jiddiy, kutilgan foyda esa noaniq edi
Taqiq Min-su va Yon-hining yig‘ilish erkinligini amalda yo‘qqa chiqaradigan darajada keng edi. Ular hibsdagi talabalarni ozod etish va siyosiy rahbariyatni tanqid qilish talablarini aynan jamoa bo‘lib bildirdi. Bunday fikrning sudyaga real ta’sir ko‘rsatgani esa shunchaki ehtimolga asoslangan edi. Konstitutsiyaviy sud nazarida, huquqqa yetgan jiddiy zarar bilan taxminiy jamoat foydasi o‘rtasida muvozanat yo‘q edi.
Demak, eski qoidaga tayangan holda Min-su va boshqalarning yig‘ilish erkinligini cheklash konstitutsiyaga zid deb topildi. Bu xulosa avtomatik ravishda barcha ayblovlarni bekor qilmaydi: ishda boshqa ayblovlar ham bo‘lgan bo‘lsa, ularning hukmga ta’siri alohida ko‘rib chiqilishi kerak.
6-bo‘lim — Xulosa: Min-su bilan nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?
Hukmi kuchга кирганидан кейин ҳам, Min-su yig‘ilish ва намойишни судга таъсир қилиши мумкин деган асосда тақиқлаган қоида конституцияга зид деб топилгани сабабли ишни қайта кўриб чиқишни сўраш имконига эга бўлди. Бу унинг hukmi o‘z-o‘zidan bekor bo‘ldi degani emas: qayta ko‘rib chiqish tartibida sud eski qoidaga asoslangan ayblov hukm uchun qanchalik muhim bo‘lganini va boshqa ayblovlar mavjud bo‘lgan-bo‘lmaganini tekshiradi. Min-su uchun huquqiy yo‘l ochildi, ammo yakuniy natija ish hujjatlariga bog‘liq edi.
Shunga o‘xshash holatga duch kelsangiz:
- Hukm va ayblov hujjatlarini yig‘ing. Qaysi qonun moddasi qo‘llanganini, sud aynan qaysi harakatlarni jinoyat deb baholaganini aniqlang.
- Qayta ko‘rib chiqish imkoniyatini advokat bilan tekshiring. Konstitutsiyaga zid deb topilgan qoida hukmning qaysi qismiga ta’sir qilganini va boshqa ayblovlar qolgan-qolmaganini baholang.
- Muddat va protsessual talablarni kechiktirmay aniqlang. Qayta ko‘rib chiqish avtomatik tarzda boshlanmaydi; ariza tegishli tartibda berilib, kerakli hujjatlar bilan asoslanishi lozim.
