1-bo‘lim — Insoniy voqea: noaniq ibora ortidagi jinoiy ish

Bekzod Koreyada xorijlik ayollarga ish topishga yordam berishini aytib, ularni tungi ko‘ngilochar muassasaga joylashtirgan. Ayblovga ko‘ra, u bu ayollar u yerda fohishalik bilan shug‘ullanishini bilgan va ularni aynan shunday ishga yuborish maqsadida ishchi kuchi sifatida taqdim etgan. Shu sabab Bekzodga ishchilarni yuborish va yollashni tartibga soluvchi qonunni buzganlik aybi qo‘yildi.

Sudda Bekzodning himoyachisi ayblov tayanayotgan qonundagi bir iboraga e’tibor qaratdi: “jamoat axloqiga zararli ish”. Bu so‘zlar kundalik suhbatda tushunarli tuyulishi mumkin. Biroq jinoiy jazo xavfi tug‘ilganda, odam qonun aynan qaysi faoliyatni nazarda tutayotganini oldindan bilishi kerak. “Zararli” degani kimning, qaysi davrning va qanday mezoniga ko‘ra belgilanadi? Qonun bu savollarga javob bermasa, chegara insonning o‘zicha talqiniga yoki keyingi bahoga qolib ketishi mumkin.

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Асосий савол шу эди: Корея қонунидаги “жамоат ахлоқига зарарли иш” деган ифода одамни шу ишга юборган шахсни жиноий жазолаш учун етарлича аниқми? Агар бу иборанинг мазмунини оддий одам олдиндан тушуна олмаса, унинг асосида жиноий жавобгарлик белгилаш қонунийлик принципига зид бўладими?

3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nima deydi?

Koreya huquqida jinoyat va jazo faqat qonun bilan belgilanishi kerak. Bu talab odamlar qanday xatti-harakat jinoiy oqibatga olib kelishini oldindan bilishi uchun qo‘yilgan. Qonunda atamalar ishlatilishi mumkin, ammo jazo belgilovchi qoida mazmuni shunchalik mavhum bo‘lmasligi kerakki, odam o‘z harakatining qonuniy yoki noqonuniyligini anglay olmasin.

Jinoyat qonuni yetarlicha aniq bo‘lishi kerak: oddiy aql va odatiy huquqiy tushunchaga ega odam undan qaysi xatti-harakat jazolanishini anglay olishi lozim.

Bekzodga nisbatan qo‘llangan eski tahrirdagi “Ishchilarni yuborish va himoya qilish to‘g‘risida”gi qonun ishchini “jamoat salomatligi yoki jamoat axloqiga zararli ish”ga joylashtirish maqsadida yuborgan shaxsni jazolashni nazarda tutgan. Konstitutsiyaviy sud, ayniqsa, “jamoat axloqiga zararli ish” qismi yetarli aniqlikka ega-yo‘qligini tekshirdi.

Bunday qoida konstitutsiyaga muvofiq bo‘lishi uchun, jumladan:

  • qonunning o‘zi taqiqlangan ishning mazmunini tushuntirishi;
  • boshqa tegishli qoidalar bu tushunchaga aniqroq chegara berishi;
  • huquqni qo‘llovchi idoralar uni izchil va oldindan ma’lum mezonlar asosida sharhlashi;
  • sudya qonundagi bo‘shliqni o‘z ixtiyoricha to‘ldirishiga ehtiyoj qolmasligi kerak.
“Jamoат ахлоқи” — мазмуни жамият қадриятлари, урф-одатлар ва замонга қараб ўзгариши мумкин бўлган тушунча. Қонун унинг ўзи билан қайси иш тақиқланганини аниқ белгиламаса, бу ибора жиноий жазо учун етарли чегара яратмаслиги мумкин.

4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday masalaga qanday qaraydi?

Koreya sudlari jinoiy javobgarlik belgilovchi so‘zlarning aniqligini faqat lug‘aviy ma’nosiga qarab emas, balki qonunning maqsadi, tuzilishi, unga bog‘liq boshqa qoidalar va amaliyotdagi barqaror sharh bilan birgalikda baholaydi. Ya’ni, qonundagi bir ibora kundalik tilda umumiy bo‘lsa ham, boshqa qoidalar uning chegarasini ravshan ko‘rsatsa, u har doim ham noaniq deb topilmaydi.

Ammo sudya yoki idora odamning o‘rniga qonunda yo‘q mezonlarni yaratib bera olmaydi. Jinoiy jazoga sabab bo‘ladigan qoidani talqin qilishda odamlar oldindan anglay oladigan, izchil asos bo‘lishi talab etiladi.

2016-yil 24-noyabrda Koreya Konstitutsiyaviy sudi aynan Bekzodning ishiga o‘xshash vaziyatda, “jamoat axloqiga zararli ish” iborasining mazmunini qonunning maqsadi, tuzilishi va boshqa tegishli qoidalardan ham aniq chiqarib bo‘lmasligini qayd etdi. Bu tushunchaga doir idoralar o‘rtasida shakllangan va barqaror talqin mezoni ham topilmadi. Sud ushbu qismni jinoiy qonunning aniqlik talabiga zid deb topdi (2015-Hun-ga-23-son ish).

Қонун нимани тақиқлаётганини етарлича кўрсатмаса, бу ноаниқликни айбланувчининг зарарига кенг талқин қилиш мумкин эмас.

5-bo‘lim — Qoidani Bekzodning ishiga tatbiq etish

Bekzodning ishida masalani bir necha bosqichda tahlil qilish lozim.

  1. Avvalo, ayblov qaysi qoidaga tayanganini aniqlash kerak. Unga ishchilarni “jamoat axloqiga zararli ish”ga joylashtirish maqsadida yuborganlik uchun javobgarlik yuklangan edi. Demak, ishning hal qiluvchi qismi aynan shu iboraning qonuniy aniqligiga bog‘liq bo‘ldi.
  2. Keyin, ibora odamga oldindan yetarli yo‘l-yo‘riq beradimi, degan savol tug‘iladi. “Jamoat axloqi” vaqt va jamiyatga qarab o‘zgarishi mumkin. Qonunda “zararli ish”ning ta’rifi, uni aniqlash uchun qo‘shimcha belgilar yoki faoliyat turlarini ko‘rsatadigan ro‘yxat berilmagan.
  3. Qonunning umumiy maqsadi kamchilikni bartaraf etmadi. Ishchilarni himoya qilish qonunning muhim maqsadi bo‘lishi mumkin, ammo bu maqsadning o‘zi qaysi kasb yoki xizmat “jamoат ахлоқига зарарли” эканини аниқлаб бермайди.
  4. Boshqa qoidalar ham aniq chegara yaratmadi. Konstitutsiyaviy sud qonun tuzilishi va tegishli normalarni birgalikda ko‘rib chiqib, iboraning mazmunini ravshan qiladigan ishonchli mezon topmadi. Shuningdek, idoralar tomonidan o‘rnatilgan izchil talqin yoki sudya uchun qonuniy bo‘shliqni to‘ldiradigan aniq asos mavjud emas edi.
  5. Shuning uchun aynan shu ibora asosida jinoiy jazo berish mumkin emas. Konstitutsiyaviy sud tekshirilgan qismni aniqlik prinsipiga zid deb topdi. Bu xulosa Bekzod ayollarning ish sharoiti yoki boshqa ehtimoliy qonunbuzarliklar uchun umuman javobgarlikka tortilmaydi, degani emas. Boshqa ayblovlar faqat ular alohida, amaldagi va yetarlicha aniq qonun qoidalariga tayansa, mustaqil ravishda ko‘rilishi mumkin.

6-bo‘lim — Xulosa: Bekzod bilan nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?

Konstitutsiyaviy sudning qarori Bekzodga nisbatan qo‘yilgan ayblovning muhim huquqiy asosini zaiflashtirdi: “jamoat axloqiga zararli ish” degan noaniq iboraning o‘zi bilan uni jinoiy jazolash mumkin emas. Shuning uchun sud bu qismga tayangan ayblov bo‘yicha hukm chiqarishda mazkur konstitutsiyaviy qarorni hisobga olishi kerak edi. Biroқ бу ҳолат бошқа аниқ жиноят таркиблари бўйича текширув ёки жавобгарликни автоматик равишда бекор қилмайди.

Shunga o‘xshash vaziyatga tushsangiz, quyidagilarni yodda tuting:

  • Ayblovning aniq huquqiy asosini so‘rang. Qaysi modda va uning qaysi qismi qo‘llanayotganini, shuningdek, ayblov qaysi dalillarga tayanganini aniqlang.
  • Noaniqlik masalasini yuridik yordam bilan ko‘taring. Qonundagi ibora uchun aniq ta’rif, boshqa qoidalardagi mezon yoki izchil sud-amaliyoti bor-yo‘qligini tekshirtiring.
  • Har bir ayblovni alohida baholang. Bir qoidaning konstitutsiyaga zid deb topilishi boshqa, mustaqil huquqbuzarliklar bo‘yicha masalalarni o‘z-o‘zidan hal qilmaydi.

Қонуннинг вазифаси фақат тақиқ қўйиш эмас — у одамга тақиқ қаердан бошланишини ҳам олдиндан кўрсатиши керак.