1-bo‘lim — Insoniy voqea: shubha ortidagi tergov
Madina Karimova Seuldagi davlat idorasida xaridlar bo‘yicha mas’ul bo‘lib ishlardi. Yirik shartnoma yuzasidan korrupsiya gumoni paydo bo‘lgach, uni odatiy tartibda tergov qilish boshlandi. Ammo Madina va uning advokati Anvar Sodiqov tergovga rahbarlik qilayotgan bo‘linma rahbari ayblanuvchi bilan avval bir idorada ishlaganini va u bilan yaqin aloqada bo‘lishi mumkinligini aniqlashdi.
Bu holat Madinaning aybsizligini isbotlamasdi. Lekin tergovning xolis o‘tishiga ishonchni susaytirardi. Ish jamoatchilik e’tiboriga tushdi, parlamentda esa odatdagi tergov organi bu masalani beg‘araz tekshira oladimi, degan savol ko‘tarildi. Oxir-oqibat, parlament yalpi majlisda ishni maxsus prokuror tekshirishi kerakligi haqida qaror qabul qildi.
2-bo‘lim — Huquqiy savol
Tergovni olib borayotgan organ yoki mansabdor shaxs bilan ish o‘rtasida manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lishi mumkin bo‘lsa, Koreyada maxsus prokuror qanday tayinlanadi? Bunday tayinlov ishdagi aybdorlik yoki aybsizlik haqida nimani anglatadi?
3-bo‘lim — Koreya qonuni nima deydi?
Maxsus prokuror tizimi tergovning xolisligiga odatdagi sharoitda ishonish qiyin bo‘lganida qo‘llanadi. Bunga tergovning o‘zi xolis olib borilmasligi mumkinligi yoki allaqachon o‘tkazilgan tergov xolis bo‘lganiga ishonch yetarli emasligi sabab bo‘lishi mumkin.
Maxsus prokuror tergovi, jumladan, parlament yalpi majlisi siyosiy betaraflik va xolislik sababli bunday tergov zarur deb topganida yoki adliya vaziri manfaatlar to‘qnashuvi yoxud xolislik bilan bog‘liq boshqa asoslar tufayli uni zarur deb hisoblaganida yo‘lga qo‘yilishi mumkin.
Tayinlash tartibi bosqichma-bosqich amalga oshiriladi:
- Maxsus tergov o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qilingach, Prezident nomzodlar tavsiya qiluvchi qo‘mitadan ikki nafar nomzodni ko‘rsatishni kechiktirmay so‘raydi.
- Qo‘mita so‘rov olinganidan keyin besh kun ichida ikki nomzodni Prezidentga tavsiya qiladi. Nomzodlar sudya, prokuror yoki advokat sifatida kamida 15 yil ishlagan huquqshunoslar orasidan tanlanadi; tavsiya uchun qo‘mita a’zolarining ko‘pchilik ovozi kerak.
- Prezident tavsiya qilingan nomzodlardan birini uch kun ichida maxsus prokuror etib tayinlaydi.
Bu tartib tayinlovni bir kishining o‘zi hal qilmasligini va nomzodning muhim kasbiy tajribaga ega bo‘lishini ko‘zlaydi. Biroq tayinlov maxsus prokurorga ishni o‘z xohishicha hal qilish huquqini bermaydi: u tergov doirasida ish yuritadi va huquqiy talabларга rioya qilishi shart.
4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday хolatlarga qanday qaraydi?
Maxsus prokuror tayinlanishining o‘zi sud hukmi emas. Sud ishni ko‘rayotganda kim tayinlanganiga yoki tergov nega maxsus tartibga o‘tkazilganiga qarab aybdorlik haqida xulosa qilmasligi kerak. Ayblov dalillar bilan asoslanishi lozim; tergovning maxsus tartibda o‘tkazilgani esa ayblanuvchining o‘zini himoya qilish huquqini yo‘qqa chiqarmaydi.
Tergovning xolisligiga shubha tug‘ilgani ayblanuvchi aybdor degani emas. Айбдорлик масаласи терговга сабаб бўлган сиёсий баҳс билан эмас, иш бўйича текширилган далиллар ва ҳуқуқий жараён билан ҳал этилади.
Agar ish sudga borsa, sud dalillarni va protsessual qoidalarga rioya qilingan-qilinmaganini ko‘rib chiqadi. Maxsus prokuror tayinlangani tergovga ishonchni mustahkamlashga qaratilgan mexanizm, xolos; u natijani oldindan belgilamaydi.
5-bo‘lim — Qoidalarni Madinaning ishiga tatbiq etamiz
Birinchi qadam — xolislikka oid jiddiy shubhani aniqlash. Madinaning ishi bo‘yicha shubha shunchaki uning tergovdan norozi ekaniga emas, balki tergov rahbari bilan tekshirilayotgan shaxs o‘rtasidagi ehtimoliy aloqaga taqaladi. Bunday aloqa tekshiruvning beg‘arazligiga ta’sir qilishi mumkinligi sababli, maxsus tergov masalasi ko‘tarilishi tushunarli.
Ikkinchi qadam — vakolatli asos bo‘lishi. Bu voqeada parlament yalpi majlisda maxsus prokuror tergovi zarurligi haqida qaror qabul qildi. Demak, tayinlash jarayoni faqat jamoatchilik shubhasiga emas, qonunda ko‘rsatilgan institutsional qarorga tayandi. Boshqa vaziyatda esa adliya vaziri manfaatlar to‘qnashuvi yoki xolislik muammosini asos qilib, maxsus tergovni zarur deb topishi mumkin.
Uchinchi qadam — belgilangan tartibda nomzod tanlash. Qarordan so‘ng Prezident nomzodlar qo‘mitasiga murojaat qilishi, qo‘mita esa besh kun ichida kamida 15 yillik tegishli kasbiy tajribaga ega huquqshunoslardan ikki nomzodni tavsiya qilishi kerak. Prezident ulardan birini uch kun ichida tayinlaydi. Bu muddatlar tayinlov jarayoni ortiqcha cho‘zilib ketmasligi uchun belgilangan.
To‘rtinchi qadam — tayinlovning ma’nosini to‘g‘ri tushunish. Maxsus prokuror tayinlangani Madina aybsiz yoki boshqa biror shaxs aybdor degani emas. Bu faqat tergovga nisbatan paydo bo‘lgan xolislik shubhasini mustaqilroq tartibda tekshirish zarurligini anglatadi. Madina ham o‘zini himoya qilish uchun hujjat va dalillarini taqdim etishi mumkin; maxsus tergов эса унинг фойдасига ёки зарарига олдиндан ҳукм чиқармайди.
6-bo‘lim — Xulosa: nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?
Parlament qaroridan keyin Madinaning ishi maxsus prokuror tomonidan tekshiriladigan bo‘ldi. Bu uning zimmasidagi gumon olib tashlandi degani ham, aybi isbotlandi degani ham emas. Yangi tergovchi xolislik haqidagi shubhani tekshiradi, Madinaning taqdim etgan dalillarini ko‘rib chiqadi va ish bo‘yicha keyingi huquqiy qadamlarni belgilaydi. Yakuniy aybdorlik masalasini esa siyosiy qaror emas, tegishli sud jarayoni hal qiladi.
Shunga o‘xshash vaziyatga tushsangiz:
- Manfaatlar to‘qnashuvi borligini ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan aloqalar, xatlar, qarorlar va boshqa hujjatlarni saqlab qo‘ying; taxminni aniq dalildan ajrating.
- Maxsus prokuror tayinlash vakolati va tartibi haqida malakali koreyalik advokatdan maslahat oling; bunday talabni qaysi yo‘l bilan ko‘tarish mumkinligini aniqlang.
- Tergovga oid barcha murojaatlarni qonuniy tartibda qiling va ommaviy shubhani suddagi dalil o‘rnida ko‘rmang: tayinlov natijani emas, tekshiruvning xolis bo‘lishiga qaratilgan jarayonni belgilaydi.
