1. Một câu chuyện của con người

Năm 2010, Nguyễn Lan bị kết án tại Hàn Quốc về tội ngoại tình. Bản án có hiệu lực, và Lan phải chấp hành sáu tháng tù. Khi rời trại giam, cô trở về với công việc đã mất, những lời bàn tán không dứt và cảm giác rằng một lựa chọn riêng tư đã khiến mình phải trả giá bằng cả tự do lẫn danh dự.

Nhiều năm sau, Lan đọc được tin Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc tuyên quy định hình sự hóa hành vi ngoại tình là vi hiến. Cô tự hỏi liệu phán quyết ấy có thể thay đổi bản án cũ của mình hay không. Và nếu được xét xử lại rồi tuyên vô tội, liệu sáu tháng bị giam có thể được bồi thường?

2. Câu hỏi pháp lý

Khi một điều luật hình sự bị tuyên vi hiến, người đã bị kết án theo điều luật đó và đã chấp hành án có thể xin tái thẩm hay không? Nếu phiên tái thẩm tuyên vô tội, họ có thể yêu cầu bồi thường hình sự cho thời gian bị giam giữ không?

3. Pháp luật Hàn Quốc quy định gì?

Ngày 26 tháng 2 năm 2015, Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc tuyên quy định về tội ngoại tình vi phạm Hiến pháp. Lập luận cốt lõi là quan hệ tình dục tự nguyện giữa những người trưởng thành thuộc phạm vi đời sống riêng tư và quyền tự quyết về tình dục. Nhà nước chỉ nên sử dụng hình phạt hình sự như biện pháp cuối cùng, trong phạm vi cần thiết để bảo vệ lợi ích pháp lý quan trọng.

Tòa án Hiến pháp nhận định việc dùng hình phạt để can thiệp vào đời sống tình dục riêng tư đã xâm phạm quyền tự quyết về tình dục, quyền bí mật và tự do đời tư, đồng thời không đáp ứng nguyên tắc tương xứng.

Hệ quả của phán quyết không chỉ nằm ở việc điều luật không còn được áp dụng. Theo Điều 47 của Luật Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc:

Các điều khoản pháp luật về hình phạt bị tuyên vi hiến về nguyên tắc mất hiệu lực hồi tố. Nếu trước đó đã có quyết định xác nhận tính hợp hiến đối với điều khoản ấy, hiệu lực hồi tố được tính từ ngày kế tiếp ngày ban hành quyết định hợp hiến đó.
Bản án kết tội đã có hiệu lực dựa trên điều khoản bị tuyên vi hiến có thể là đối tượng của thủ tục tái thẩm.

Với tội ngoại tình, trước phán quyết vi hiến năm 2015 từng có quyết định xác nhận tính hợp hiến ngày 30 tháng 10 năm 2008. Vì vậy, mốc thời gian có ý nghĩa đặc biệt:

  • Nếu bản án kết tội đã có hiệu lực từ ngày 31 tháng 10 năm 2008 trở đi, người bị kết án có thể xin tái thẩm dựa trên hiệu lực hồi tố của phán quyết vi hiến.
  • Nếu bản án đã có hiệu lực trước ngày 31 tháng 10 năm 2008, thì theo quy tắc hồi tố áp dụng trong trường hợp này, phán quyết vi hiến không mở ra quyền xin tái thẩm trên căn cứ đó.
  • Việc được phép xin tái thẩm không đồng nghĩa với việc bản án tự động bị xóa. Tòa án vẫn phải tiến hành thủ tục và đưa ra phán quyết mới.

Bồi thường là vấn đề tiếp theo, nhưng không tự động đi kèm với phán quyết vi hiến. Theo Luật Bồi thường hình sự và Khôi phục danh dự của Hàn Quốc, người đã bị giam giữ và sau đó được tuyên vô tội qua tái thẩm có thể yêu cầu bồi thường theo những điều kiện luật định.

4. Cách tòa án Hàn Quốc tiếp cận vấn đề

Trong những vụ việc như vậy, tòa án cần tách biệt hai câu hỏi: người bị kết án có quyền xin tái thẩm hay không, và sau khi tái thẩm, họ có đủ căn cứ để được tuyên vô tội và yêu cầu bồi thường hay không.

Phán quyết tuyên một điều luật hình sự vi hiến có thể tạo căn cứ để xét lại bản án đã có hiệu lực, nhưng không tự nó thay thế bản án cũ bằng một phán quyết vô tội.

Trước hết, tòa án xem xét bản án kết tội có dựa trên điều khoản đã bị tuyên vi hiến hay không, đồng thời xác định thời điểm bản án có hiệu lực. Trong vụ việc liên quan đến tội ngoại tình, mốc 31 tháng 10 năm 2008 là ranh giới then chốt do trước đó đã có quyết định xác nhận tính hợp hiến.

Nếu điều kiện về tái thẩm được đáp ứng, vụ án được xem xét lại theo thủ tục pháp luật. Chỉ khi kết quả mới là tuyên vô tội thì việc yêu cầu bồi thường cho thời gian bị giam mới có thể được đặt ra. Số tiền không thể xác định chỉ từ việc người đó đã bị giam bao lâu; việc giải quyết còn phụ thuộc vào các quy định và điều kiện của pháp luật về bồi thường hình sự.

5. Áp dụng pháp luật vào trường hợp của Lan

Thứ nhất, bản án của Lan dựa trên điều luật nào? Cô bị kết án về tội ngoại tình, chính là điều khoản sau này bị Tòa án Hiến pháp tuyên vi hiến. Đây là điều kiện nền tảng để xem xét tái thẩm theo Điều 47.

Thứ hai, bản án có hiệu lực vào thời điểm nào? Trong câu chuyện này, bản án của Lan có hiệu lực năm 2010, tức sau ngày 31 tháng 10 năm 2008. Vì vậy, hiệu lực hồi tố của phán quyết vi hiến có thể áp dụng cho bản án của cô; Lan có căn cứ để nộp đơn xin tái thẩm.

Thứ ba, việc đã chấp hành xong án có ngăn cản tái thẩm không? Không. Việc Lan đã mãn hạn tù không tự nó loại bỏ khả năng xin tái thẩm. Thủ tục này nhằm xem xét lại bản án kết tội đã có hiệu lực dựa trên điều luật hình sự bị tuyên vi hiến.

Thứ tư, Lan có chắc chắn được tuyên vô tội không? Không thể khẳng định trước khi tòa án xét xử lại và ra phán quyết. Phán quyết vi hiến tạo căn cứ pháp lý quan trọng, nhưng Lan vẫn cần theo đuổi thủ tục tái thẩm và chờ kết quả chính thức.

Thứ năm, sáu tháng bị giam có được bồi thường không? Nếu phiên tái thẩm tuyên Lan vô tội, cô có thể yêu cầu bồi thường hình sự cho thời gian bị giam theo luật. Nhưng khoản bồi thường không tự động được chi trả ngay khi điều luật bị tuyên vi hiến; Lan cần thực hiện thủ tục yêu cầu và đáp ứng các điều kiện áp dụng.

6. Kết luận: Chuyện của Lan kết thúc thế nào, và bạn nên làm gì?

Với bản án có hiệu lực năm 2010, Lan nằm trong nhóm có thể xin tái thẩm theo mốc hồi tố áp dụng cho tội ngoại tình. Cô nộp đơn và được xét xử lại; sau khi tòa án tuyên vô tội, Lan có thể tiếp tục yêu cầu bồi thường cho sáu tháng bị giam, theo thủ tục và điều kiện của pháp luật Hàn Quốc. Kết quả ấy không đến tự động từ phán quyết vi hiến, mà cần một bản án tái thẩm và một yêu cầu bồi thường riêng.

Nếu bạn hoặc người thân từng bị kết án theo một điều luật hình sự sau này bị tuyên vi hiến, hãy lưu ý:

  • Kiểm tra chính xác ngày bản án có hiệu lực, không chỉ ngày xảy ra vụ việc hay ngày tuyên án; với tội ngoại tình, mốc quan trọng là ngày 31 tháng 10 năm 2008.
  • Thu thập bản án, giấy tờ chấp hành án và tài liệu về thời gian bị giam, rồi nhờ luật sư tại Hàn Quốc đánh giá căn cứ và thủ tục tái thẩm.
  • Đừng mặc định rằng vi hiến đồng nghĩa với được bồi thường: hãy xác nhận kết quả tái thẩm, điều kiện yêu cầu và thời hạn áp dụng theo luật hiện hành.