Prokurorlarning qo‘shimcha tergov o‘tkazish vakolati bekor qilinib, Prokuratura (검찰청) yopilishi bilan tergovni Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi (중대범죄수사청), ayblov qo‘yishni esa Ayblov idorasi (공소청) zimmasiga oladigan tuzilma joriy etildi. Biroq bolalarga nisbatan zo‘ravonlik, oiladagi zo‘ravonlik, jinsiy jinoyatlar, ta’qib, nogironlarga nisbatan zo‘ravonlik va keksalarga nisbatan zo‘ravonlik kabi ijtimoiy jihatdan zaif guruhlarga qarshi jinoyatlar bo‘yicha ishlarni albatta prokuraturaga yuborishni belgilovchi qoida Jinoyat-protsessual qonunining (형사소송법) o‘zgartirilgan yakuniy loyihasidan chiqarib tashlandi. Koreya Nogironlar huquqlari forumi (한국장애인인권포럼) qoshidagi Nogironlar siyosatini monitoring qilish markazining (장애인정책모니터링센터) mas’ul tadqiqotchisi Cho Tae-heung bu o‘zgarishlar fonida nogironlarning odil sudlovdan foydalanish huquqi tizimda kafolatlangan-kafolatlanmagani muhimligini ta’kidlaydi.
Fon va kontekst
Maqolaga ko‘ra, Koreya Milliy assambleyasi (국회) 2026-yil 31-iyulda prokurorlarning qo‘shimcha tergov o‘tkazish vakolatini to‘liq bekor qildi. Shundan so‘ng, 2-oktabr kuni, 78 yildan keyin Prokuratura yopildi; tergov va ayblov qo‘yish vazifalari tegishlicha Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi va Ayblov idorasiga yuklatildi. Tergov va ayblovni ajratish islohotining umumiy doirasi belgilandi, ammo jinoyat qurbonlari va gumon qilinuvchilar tergov jarayonida qanday yordam olishi masalasi alohida ko‘rib chiqilishi kerak bo‘lgan muammo bo‘lib qoldi.
Cho Tae-heung ijtimoiy jihatdan zaif guruhlarga qarshi jinoyatlar bo‘yicha ishlarni prokuraturaga yuborishni majburiy qiluvchi qoida yakuniy loyihadan chiqarib tashlanganini, faqat bu masalani alohida qonunlar orqali tartibga solish haqidagi va’da qolganini qayd etadi. Ishni prokuraturaga majburiy yuborish — politsiya tergov qilgan ishni prokuraturaga topshirishni belgilashdir. Bu qoida chiqarib tashlangan ekan, mazkur jinoyatlar qaysi tartibda ko‘rib chiqilishi va keyingi bosqichga qanday o‘tishi tegishli qonunlar hamda ularning amalda qanday qo‘llanishini qo‘shimcha tekshirishni talab qiladi.
Maqolada BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasining (유엔 장애인권리협약) 13-moddasi odil sudlovdan foydalanishni alohida huquq sifatida belgilashi va davlat zimmasiga protsessual qulayliklar yaratish majburiyatini yuklashi tushuntiriladi. Shuningdek, Nogironlarni kamsitishni taqiqlash to‘g‘risidagi qonunning (장애인차별금지법) 26-moddasi va Rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan shaxslar to‘g‘risidagi qonunda (발달장애인법) tergov va sud jarayonida qulayliklar yaratish hamda ko‘rsatma berishda yordam ko‘rsatish nazarda tutilgani aytiladi. Cho Tae-heung ko‘targan masala — bu huquqlar tizimdagi o‘zgarishlardan keyin ham amaliy tergov jarayonida ishlashini ta’minlaydigan mexanizmlar bor-yo‘qligidir.
Ilgari mavjud bo‘lgan qo‘shimcha tergov vakolati ham har doim jabrlanuvchilarni himoya qilmagan. Cho Tae-heung yozishicha, Yeomjeon qulligi ishi bo‘yicha politsiya so‘ragan qamoqqa olish orderini prokuratura qaytargan va qo‘shimcha tergovni bir yildan ortiq cho‘zgan paytda jabrlanuvchi yanada kuchliroq ekspluatatsiya sharoitida qolgan. Uning fikricha, zaif guruhlarni himoya qilishni vakolatni saqlab qolish yoki bekor qilish bilangina baholab bo‘lmaydi; vakolat qaysi idoraga berilishidan qat’i nazar, yetkazilgan zararni bartaraf etishga imkon beradigan tartib-taomillar zarur.
Bu xabar nimani anglatadi
Cho Tae-heung tahliliga ko‘ra, qo‘shimcha tergov vakolati bekor qilingach, politsiya tergovi ishning keyingi taqdirini belgilaydigan muhim bosqichga aylandi. Ayniqsa, tergovning dastlabki bosqichida o‘z fikrini aniq ifodalashga qiynaladigan nogironlarning ko‘rsatma berishda yordam yoki muloqot ko‘magini ololmasligi ularning himoyalanish huquqini cheklashi mumkin, deb xavotir bildiradi u. Bu masala nafaqat nogiron jabrlanuvchilar, balki nogironligi bo‘lgan gumon qilinuvchilar uchun ham tergov jarayonidan foydalanish imkoniyati va yordam muhimligini ko‘rsatadi.
Hukumat sifatsiz tergov va ishlarni yashirishning oldini olish maqsadida Ayblov idorasida prokuraturaga yuborilmagan ishlarni alohida ko‘rib chiqadigan Ishni prokuraturaga yubormaslik holatlarini ko‘rib chiqish bo‘limini (불송치심사부) tashkil etdi. Biroq Cho Tae-heung nogironlik xususiyatlarini hisobga oladigan yordam, muloqot ko‘magi va huquqni tiklash tartib-taomillari asosiy protseduralar sifatida belgilangan-belgilanmagani noma’lumligini ta’kidlaydi. Ko‘rib chiqish organini tashkil etish va nogironlarning ushbu tartibdan amalda foydalana olishini kafolatlash alohida vazifalar bo‘lishi mumkin.
Masalan, nogironligi bo‘lgan kishi jinoyatdan jabrlanganini xabar qilgan, ammo tergovda boshidan kechirganlarini yoki o‘z xohish-irodasini yetarli darajada bayon eta olmagan bo‘lsa, ishga oid dastlabki qaydlar va keyingi ko‘rib chiqish jarayonida unga yordam va muloqot ko‘magi berilishi ishning ko‘rib chiqilishiga ta’sir qilishi mumkin. Bu taxminiy vaziyat bo‘lib, haqiqiy ishning natijasi haqida qat’iy xulosa emas. Asosiy masala — shaxsning tartib-taomilni tushunib, unda ishtirok etishiga yordam beradigan ko‘mak hamda tergov yetarli bo‘lmagan taqdirda bunga e’tiroz bildirish imkonini beradigan huquqni tiklash tartib-taomillari tizimda mavjud yoki mavjud emasligidir.
Cho Tae-heung ko‘tarayotgan masala faqat qo‘shimcha tergov vakolatining saqlanishi yoki bekor qilinishi emas. Uning fikricha, islohot qanchalik to‘liq amalga oshganini nogironlarning odil sudlovdan foydalanish huquqi tergov va sud jarayonlarining asosiy tartib-taomili sifatida kafolatlangan-kafolatlanmagani belgilaydi.
Tegishli tizim va yordam haqida ma’lumot
Maqolada BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasining 13-moddasi, Nogironlarni kamsitishni taqiqlash to‘g‘risidagi qonunning 26-moddasi hamda Rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan shaxslar to‘g‘risidagi qonun tergov va sud jarayonida protsessual qulayliklar yaratish hamda ko‘rsatma berishda yordam ko‘rsatish uchun asos sifatida bayon etiladi. Cho Tae-heung nogironlik xususiyatlarini hisobga olgan holda himoyalanish huquqini kafolatlash, ko‘rsatma berishda yordam ko‘rsatish va huquqlar kafolati buzilganida vaziyatni tuzatish choralarini ijro etuvchi qarorlar yoki ichki ko‘rsatmalarda emas, qonunda belgilashni taklif qiladi. Shuningdek, maxsus bo‘linmaning xodimlari, budjeti va ishni ko‘rib chiqish muddati uchun huquqiy asos hamda ijro uchun javobgarlik belgilash, nogironligi bo‘lgan shaxslar bilan maslahatlashish zarurligini ta’kidlaydi.
Ichki yuridik qo‘llanmada jinoyat ishlarida dalillar qanday to‘plangani va rasmiylashtirilgani, shuningdek, sudda ko‘rsatma va uning mazmuniga e’tiroz bildirish imkoniyati bo‘lgan-bo‘lmagani dalillarning maqbul bo‘lishiga (sudda dalil sifatida foydalanish mumkinligiga) ta’sir qilishi tushuntiriladi. Qonunga xilof tarzda to‘plangan dalillar va ular asosida olingan ikkilamchi dalillar, qoida tariqasida, aybdorlikni isbotlash uchun ishlatilmaydi, biroq istisno qo‘llash mumkinligi muayyan holatlarga qarab hal qilinishi mumkin. Shuningdek, politsiya tomonidan tuzilgan gumon qilinuvchini so‘roq qilish bayonnomasidan dalil sifatida foydalanish uchun sudlanuvchi yoki uning advokati sudda uning mazmunini tan olishi kerakligi haqida misol keltirilgan.
Jabrlanuvchilar uchun jinoyat protsessida foydalanish mumkin bo‘lgan alohida huquq va mexanizmlar ham mavjud. Ichki materiallarga ko‘ra, ayrim jinoyatlar jabrlanuvchilari birinchi yoki ikkinchi instansiya sudida sud muhokamasi tugashidan oldin zararni qoplash to‘g‘risida qaror chiqarish haqida ariza berishi mumkin; talablar bajarilgan taqdirda, guvohni so‘roq qilishda ishonchli shaxsning hamroh bo‘lishi yoki yopiq sud majlisi o‘tkazilishini so‘раш ham mumkin. Hayot yoki tanaga zarar yetkazgan jinoyat oqibatida qonunchilikda belgilangan nogironlik yoki og‘ir tan jarohati yuzaga kelgan bo‘lsa, talablar bajarilgan taqdirda jinoyat qurbonlariga yordam puli olish uchun ariza berish mumkin. Biroq bu mexanizmlar tergovning dastlabki bosqichida nogironlarga ko‘mak berish yoki Ishni prokuraturaga yubormaslik holatlarini ko‘rib chiqish bo‘limining yordam tartibini almashtiradi, deb bo‘lmaydi.
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- Maqolaga ko‘ra, prokurorlarning qo‘shimcha tergov o‘tkazish vakolati 2026-yil 31-iyulda to‘liq bekor qilingan; tergovni Og‘ir jinoyatlarni tergov qilish agentligi, ayblov qo‘yishni esa Ayblov idorasi zimmasiga oladi.
- Ijtimoiy jihatdan zaif guruhlarga qarshi jinoyatlar bo‘yicha ishlarni prokuraturaga majburiy yuborish haqidagi qoida Jinoyat-protsessual qonunining o‘zgartirilgan yakuniy loyihasidan chiqarib tashlangan.
- Hukumat Ayblov idorasida prokuraturaga yuborilmagan ishlarni alohida ko‘rib chiqadigan Ishni prokuraturaga yubormaslik holatlarini ko‘rib chiqish bo‘limini tashkil etgan.
- Cho Tae-heung nogironlik xususiyatlarini hisobga oladigan himoyalanish huquqi, ko‘rsatma berishda yordam va huquqni tiklash tartib-taomillarini qonunda belgilashni, shuningdek, maxsus bo‘linmaning xodimlari, budjeti va ishni ko‘rib chiqish muddati uchun huquqiy asos yaratishni taklif qilgan.
Hozircha noma’lum jihatlar
- Berilgan manbalardan ijtimoiy jihatdan zaif guruhlarga qarshi jinoyatlar bo‘yicha ishlarni prokuraturaga majburiy yuborishni belgilovchi alohida qonun loyihasi amalda taqdim etilgani yoki qabul qilinganini aniqlab bo‘lmaydi.
- Ishni prokuraturaga yubormaslik holatlarini ko‘rib chiqish bo‘limining aniq ko‘rib chiqish tartibi, nogironlarga yordam ko‘rsatish va muloqotni qo‘llab-quvvatlash usullari qanday belgilanishi ham noma’lum.
- Nogironligi bo‘lgan shaxslar bilan maslahatlashuv qanday o‘tkazilishi va taklif qilingan maxsus bo‘linmaning xodimlari, budjeti hamda ishni ko‘rib chiqish muddati qonunda aks etish-etmasligi hozircha ma’lum emas.
O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak
- Nogironligi bo‘lgan jabrlanuvchi yoki gumon qilinuvchi tergov va sud jarayonida zarur muloqot ko‘magi hamda ko‘rsatma berishda yordam so‘rashi mumkin bo‘lgan tartib amalda mavjudligini tekshirishi kerak. Maqolada tegishli qonunlardagi huquqlar ko‘rsatilgan, ammo yordam so‘rashning aniq tartibi bayon qilinmagan.
- Ish hujjatlari yoki ko‘rsatma bayonnomasi yuzasidan muammo bo‘lsa, bayonnoma qanday tuzilganini va sudda uning mazmuniga e’tiroz bildirish imkoniyati bo‘lgan-bo‘lmaganini tekshirish mumkin. Dalillarning maqbul bo‘lishi ularni to‘plash tartibi va sudda tekshirilganiga qarab o‘zgarishi mumkin; dalil sifatida qabul qilinishi va shu dalilning o‘zigina aybdorlikni isbotlashi esa bir-biridan alohida masalalardir.
- Jinoyat ishi bo‘yicha sud jarayoni ketayotgan jabrlanuvchi ishning holati va talablarga qarab zararni qoplash to‘g‘risida qaror chiqarish uchun ariza berish muddatini hamda jabrlanuvchi guvohlarni himoya qilish tartiblarini tekshirishi mumkin. Ariza birinchi yoki ikkinchi instansiya sudida sud muhokamasi tugashidan oldin berilishi kerak; ishonchli shaxsning hamroh bo‘lishi yoki yopiq sud majlisi kabi choralar esa tegishli talablarga bog‘liq.
