Nomzod bo‘yicha kelishmovchilik nima uchun keskinlashdi?

Janubiy Koreya Oliy sudi raisi Cho Hui-de Prezident idorasining Oliy sud sudyasi lavozimiga boshqa nomzodni qayta taklif qilish haqidagi talabini rad etdi. Bu yerda qayta taklif deganda ilgari ko‘rsatilgan nomzod o‘rniga yangi nomzod taqdim etish tushuniladi. Qaror sud hokimiyati va prezident o‘rtasidagi vakolatlar chegarasi haqida bahslarni kuchaytirdi.

Maqolada keltirilgan umummilliy so‘rovda qatnashganlarning 55 foizi Oliy sud raisi prezident bilan yana maslahatlashib, boshqa nomzodni taklif qilishi kerak, deb hisoblagan. 34 foiz esa prezident rais ko‘rsatgan nomzodni o‘zgarishsiz tayinlashi lozim degan fikrni bildirgan. So‘rov 28–30-sentabr kunlari 18 yoshdan katta 1 000 kishi o‘rtasida o‘tkazilgan.

Bahsning markazida faqat bitta nomzod emas: davlat rahbari va Oliy sud raisi bir-birining qaroriga qanday munosabat bildira olishi, shuningdek, bunday jarayonni jamoatchilikka qanday tushuntirishi masalasi turibdi.

Rad javobining to‘rtta asosiy jihati

1. Prezident idorasining xati qanday talqin qilindi?

Prezident idorasi Oliy sud raisi ilgari taklif qilgan nomzodni parlamentga tayinlash uchun taqdim etmaslikka qaror qilganini bildirib, boshqa nomzod so‘ragan. Biroq Oliy sud ma’muriyati xatda avvalgi taklif rasman qaytarib olingani aniq yozilmagan, deb izohlagan. Shu bois, ular bu talabni nomzodni qaytarish emas, balki raisdan o‘zi taklifni bekor qilib, boshqa kishini ko‘rsatishni so‘rash sifatida ham talqin qilish mumkinligini aytgan.

Parlamentdagi huquqiy masalalar bo‘yicha eshituvda deputat Pak Kyun-tek prezidentning tayinlash vakolati nomzodni tayinlamaslik huquqini ham o‘z ichiga oladimi, deb so‘ragan. Sud ma’muriyati rahbari No Gyong-pil bunga “ha” deb javob bergan, lekin Prezident idorasining xati ma’nosi aniq emasligini ta’kidlagan. Tanqidchilarning fikricha, agar xat chindan ham tushunarsiz bo‘lgan bo‘lsa, uni yuborgan idoradan bevosita aniqlashtirish so‘rash mumkin edi.

2. Aniqlik kiritish o‘rniga ochiq qarama-qarshilik yuzaga keldimi?

Cho Hui-de alohida bayonotida Prezident idorasининг талабида konstitutsiyaviy asos va yetarli sabab yo‘qligini bildirgan. Tanqidchilar bu bayonotni talabning aniq mazmunini tekshirish o‘rniga uni huquqiy jihatdan asossiz deb ko‘rsatishga urinish sifatida baholagan. Deputat Kim Ki-pyo bu yondashuvni “so‘z o‘yini”ga qiyoslab, Prezident idorasiga hurmatsizlik bo‘layotganini aytgan.

Bu yerda konstitutsiyaviy asos deganda qarorni mamlakat konstitutsiyasidagi vakolat va qoidalarga tayangan holda oqlash nazarda tutiladi. Bunday murakkab masalada oddiy fuqarolar uchun tushunarli izoh berish muhim: masalan, idoralar o‘rtasidagi kelishmovchilikda qaysi xat nimani anglatishi ochiq bayon qilinishi kerak. Aks holda, huquqiy tortishuv siyosiy murosasizlikka o‘xshab ko‘rinishi mumkin.

3. Rasmiy hujjat talabi, lekin javob telefon orqali

Oliy sud raisi o‘z bayonotida prezidentning davlat nomidan qiladigan harakatlari yozma hujjat bilan rasmiylashtirilishi lozimligini ta’kidlagan. Biroq parlamentdagi eshituvda No Gyong-pil Prezident idorasiga rad javobi telefon orqali yetkazilganini tasdiqlagan. Deputat Kim Ui-gyom esa bunday telefon qo‘ng‘irog‘i huquqiy kuchga egami, deb so‘ragan.

Jamoatchilikka ma’lumot berish usuli ham tanqidga uchradi. Raisning bayonoti avval sud ishlarini yoritadigan jurnalistlar guruhidagi xabar almashish chatiga joylangan, ammo masala katta jamoatchilik ta’siriga ega bo‘lsa-da, darhol ochiq matbuot anjumani o‘tkazilmagan. Bu holat davlat idoralari muhim qarorlarni e’lon qilganda rasmiylik va ochiqlik nima uchun zarurligini ko‘rsatadi: masalan, maktab yopilishi haqidagi xabar faqat ichki chatda tarqalsa, ota-onalar uning mazmunini ishonchli manbadan bilolmay qolishi mumkin.

4. Raisning pozitsiyasini idora rahbari ham aniq bayon qila olmadimi?

Eshituvda deputat Kim Yong-min sud ma’muriyati rahbaridan Oliy sud raisining ayni paytdagi pozitsiyasini so‘ragan. No Gyong-pil esa raisning aniq fikrini aytib bera olmasligini bildirgan. Tanqidchilar buni muhim davlat masalasi bo‘yicha qaror qabul qilinayotgani, lekin uning maqsadi va keyingi qadamlari jamoatchilikka ravshan emasligining belgisi deb ko‘rgan.

Bunday noaniqlik savollarni ko‘paytiradi: nomzod qayta taklif qilinadimi, tomonlar muzokarani davom ettiradimi yoki nizo boshqa huquqiy bosqichga o‘tadimi? Sud rahbariyati ushbu savollarga javob berishi kerakligi haqidagi talablar aynan shundan kelib chiqmoqda. Biroq maqolada keltirilgan tanqidiy baholarni sud idorasining o‘z izohi yoki yakuniy huquqiy qaror bilan tenglashtirmaslik lozim.

Idoraviy xarajatlar va hisob-kitoblar yuzasidan savollar

Idoraviy xarajatlar (rahbar va idora faoliyatiga bog‘liq uchrashuvlar, ovqatlanish hamda boshqa ish xarajatlari uchun sarflanadigan davlat mablag‘i) ham alohida mojaro mavzusiga aylandi. Maqolada keltirilgan hisobga ko‘ra, Cho Hui-de 2 yil 9 oy ichida bu mablag‘dan jami 260 million von sarflagan, o‘rtacha oylik xarajat esa qariyb 7,8 million von bo‘lgan. Mualliflar xarajat miqdorining o‘zi bilan birga, u qanday tadbirlar uchun ishlatilgani va hujjatlarda qanday qayd etilgani haqida ham savollar qo‘ygan.

Ayrim ovqatlanish tadbirlari bo‘yicha ko‘rsatilgan odamlar soni shubha uyg‘otgan. Masalan, bir restoranda 38 kishi qatnashgani qayd etilgan, ammo restoran egasi eng katta xonaga 19 kishi sig‘ishini aytgan. Boshqa bir ovqatlanish uchun kishi boshiga 28 ming von sarflangani yozilgan, holbuki bu restoran turidagi taomlar odatda ancha qimmat bo‘lishi mumkinligi ta’kidlangan.

Sud ma’muriyati rahbari No Gyong-pil ayrim tadbirlarda qatnashganlar soni haqiqatga mos ko‘rsatilmaganini tan olib, buning uchun uzr so‘ragan. Bu e’tirof hisob-kitoblarda xato bo‘lganini ko‘rsatadi, ammo xato qasddan qilinganmi yoki qanday oqibatlarga olib kelishini alohida tekshiruv aniqlashi kerak.

Maqolada 2026-yilning birinchi yarmidayoq kamida 13 ta xarajat qaydida noto‘g‘ri ma’lumot bo‘lishi mumkinligi aytiladi. Tanqidchilardan biri bunday ma’lumotlar qonun buzilishiga sabab bo‘lishi mumkinligini bildirgan. Lekin bu hali sud tomonidan tasdiqlangan aybdorlik degani emas: huquqiy javobgarlik haqida xulosa chiqarish uchun dalillarni vakolatli organlar tekshirishi va qonuniy jarayon yakunlanishi lozim.

Xarajatlar qanday o‘zgargan?

Maqolada parlamentga taqdim etilgan ma’lumotlar asosida Oliy sud raisining idoraviy xarajatlari quyidagicha keltirilgan:

  • 2021-yil: 6,77 million von.
  • 2022-yil: 8,11 million von.
  • 2023-yil: 4,59 million von.
  • 2024-yil: 136,52 million von.
  • 2025-yil: 68,797 million von.
  • 2026-yilning birinchi yarmi: 57,472 million von.

Shunday qilib, 2024-yildagi summa oldingi yillardagi bir necha million vonlik darajadan keskin yuqorilagan. Maqolada bu o‘sish “taxminan 30 baravar” deb tasvirlanadi; biroq idora xarajatlar ko‘payishining sababini ochiq tushuntirmagani bildiriladi. Raqamlarning mazmunini to‘g‘ri baholash uchun qaysi xarajatlar kiritilgani, hisoblash usuli va har bir to‘lovga tegishli hujjatlar ham ochiq bo‘lishi zarur.

Audit natijalari sifatida bayon qilingan ma’lumotlarda sud ma’muriyati 2022–2025-yillarda 108,92 million vonlik vino xaridi uchun zarur hujjatlarni to‘liq rasmiylashtirmagani aytiladi. Shundan 99,5 million voni kechki soat 11 dan keyin, dam olish kunlari yoki bayramlarda xarid qilingan vino uchun sarflangan, deb keltirilgan. Shuningdek, ichimlik sotiladigan muassasalarda taxminan 16,25 million vonlik xarajat qayd etilgani aytiladi.

Davlat mablag‘lari hisobidan qilingan ish xarajatlari shaxsiy xarajatdan farq qiladi: ularning maqsadi xizmat vazifasi bilan bog‘liq bo‘lishi va keyinchalik tekshirilishi mumkin bo‘lishi kerak. Masalan, ish uchrashuvi uchun ovqat xarajati hujjatlarda qatnashchilar soni, sana va tadbir maqsadi bilan mos kelishi lozim. Bunday tafsilotlar xato qayd etilsa, oddiy fuqaro ham xarajat haqiqatan xizmat ehtiyoji uchun qilingan-qilinmaganini tekshira olmaydi.

Sud mustaqilligi: sud tizimini himoya qilishmi yoki sudyani himoya qilishmi?

Mojaroning kengroq mazmuni sud mustaqilligi tushunchasi bilan bog‘liq. Bu atama odatda sudyaning siyosatchilar yoki boshqa idoralar bosimisiz, qonun va o‘z vijdoniga tayangan holda qaror chiqarishini anglatadi. Biroq maqolada ta’kidlanishicha, sud mustaqilligi faqat sud hokimiyatining boshqa tarmoqlardan himoyalanishi emas; har bir sudyaning aniq ish bo‘yicha mustaqil hukm chiqarish imkoniyati ham shuning bir qismidir.

Janubiy Koreya konstitutsiyasining 103-moddasida sudyalar konstitutsiya va qonunlarga muvofiq, vijdonan hamda mustaqil ravishda hukm chiqarishi belgilangan. Shu sabab sud raisining nomzod ko‘rsatish vakolati суд мустақиллигининг ягона ёки мутлақ мезони бўла олмайди, deya e’tiroz bildirganlar bor. Ularning fikricha, Oliy sud sudyalarini tayinlashda xalq tomonidan saylangan prezident va parlamentning roli ham demokratik legitimlik (qarorning xalq vakillari ishtiroki orqali jamoatchilik roziligiga tayanishi) jihatidan muhim.

Maqolada yana bir voqea muhokama qilinadi. Seongnam FC homiyligi bilan bog‘liq ishda 2024-yil noyabrida sudya Heo Yong-gu prokurorga sud zalini tark etishni buyurgan. Sudya prokurorning xizmat vazifasi bo‘yicha tayinlanish tartibini qonuniy deb hisoblamagan; prokuratura bunga norozilik bildirib, boshqa prokurorlar ham majlisni tark etgan va sudyani ishni ko‘rishdan chetlatish haqida ariza bergan. Bu ariza keyinchalik Oliy sud tomonidan rad etilgan.

Heo Yong-gu hozir sudyalik lavozimida keyingi muddatga qolish uchun qayta tayinlanish tekshiruvidan o‘tayotgani haqida xabar berilgan. Bunday tekshiruv (sudyaning ish faoliyati va kasbiy layoqatini davriy baholash) odatda sudyalarning o‘n yillik xizmatidan keyin o‘tkaziladi. Maqolada sudya avval “kasbiy odobni saqlashga qiynalishi mumkin” degan asos bilan tekshiruvga tushgani, keyin esa sabab “ish natijalari qoniqarsiz” deb o‘zgartirilgani aytiladi; ma’muriyat buni xodim xatosi bilan izohlagan.

Bu o‘zgarish sudyaning kelajakdagi ishiga bevosita нөлөөлүшү мумкинligi учун аҳамиятли. Агар судья муайян ишда prokuratura harakatini cheklagani yoki bahsli qaror chiqargani uchun lavozimda qolish-qolmasligi bilan jazolansa, bu boshqa sudyalarga ham bosim sifatida ko‘rinishi mumkin. Ayni paytda, tekshiruvning o‘zi noqonuniy bosim bo‘lganini isbotlamaydi; uning mezonlari, hujjatlari va qaror qabul qilish tartibi mustaqil hamda shaffof tekshirilishi kerak.

Sud mustaqilligi haqida bahs faqat “sudni siyosatdan himoya qilish” bilan tugamaydi. Sudya qonun doirasida mustaqil qaror chiqargani uchun ichki tizimdan bosim ko‘rmasligi ham shu tamoyilning muhim sinovidir.

Ishonch va javobgarlik uchun keyingi qadamlar

Nomzod masalasidagi noaniqlik, xarajatlar bo‘yicha xatolar va sudya Heo Yong-gu haqidagi savollar bir-biridan alohida mavzular bo‘lsa-da, ularni bog‘lab turgan jihat — jamoatchilik ishonchi. Sud tizimi qonunlarni sharhlaydigan va fuqarolarning huquqlarini himoya qiladigan muassasa bo‘lgani uchun uning rahbarlari qarorlarini tushunarli izohlashi, mablag‘larni tekshirish mumkin bo‘lgan tarzda sarflashi va sudyalar mustaqilligini amalda himoya qilishi kutiladi.

Keyingi bosqichda bir necha aniq savolga javob zarur:

  • Prezident idorasining qayta nomzod so‘ragan hujjati qanday talqin qilinadi va bu talqin huquqiy asos bilan qanday izohlanadi?
  • Idoraviy xarajatlar nima sababdan 2024-yilda keskin oshdi va 2026-yilning birinchi yarmidagi sarflar qanday tadbirlarga to‘g‘ri keladi?
  • Ovqatlanish tadbirlaridagi qatnashchilar soni nima uchun noto‘g‘ri qayd etilgan va bu holat bo‘yicha qanday tekshiruv o‘tkaziladi?
  • Heo Yong-gu sudyaning qayta tayinlanish bahosi qanday mezonlarga asoslangan va mezonlar unga oldindan tushuntirilganmi?

Maqolaning tanqidiy pozitsiyasiga ko‘ra, Cho Hui-de sud mustaqilligini himoya qilish haqidagi da’volariga qaramay, qarorlarni yopiq va izohsiz qabul qilsa, bu tamoyilga bo‘lgan ishonchni zaiflashtirishi mumkin. Boshqa tomondan, sud tizimi siyosiy bosimdan himoyalangan bo‘lishi kerakligi ham muhim. Muvozanatni saqlash uchun vakolatlar aniq qo‘llanishi, xarajatlar mustaqil tekshirilishi va qarorlar fuqarolarga ochiq tushuntirilishi lozim.

Sud hokimiyatining obro‘si faqat mustaqillikni talab qilish bilan emas, balki ishonchli qarorlar, halol hisobdorlik va jamoatchilikka berilgan ravshan javoblar bilan mustahkamlanadi.