O‘tgan oyning 30-kuni Dubaydan Tel-Avivga uchayotgan Flydubai yo‘lovchi samolyotida ikkinchi uchuvchi Hamam al-Hammami samolyotni keskin sho‘ng‘itib, qulatishga uringani va yo‘lovchilar uni to‘xtatgani asl xabarda aytilgan. Birlashgan Arab Amirliklari bosh prokurori 3-kuni al-Hammami kabinadagi favqulodda vaziyatlar uchun mo‘ljallangan bolta bilan kapitanga hujum qilgani va boshqaruvni qo‘lga olishga uringani haqida ma’lum qildi. U voqeani terrorchilik harakati deb atadi.
Voqeadan keyin al-Hammamining avvalgi aviatsiya sohasidagi faoliyati va ijtimoiy tarmoqlardagi postlari e’tibor markaziga tushdi. Biroq hozirgacha xabar qilingan holatlarning o‘zi aniq jinoyat motivi yoki uning qurolli guruhlar bilan aloqasi aniqlangan, degan xulosaga kelish uchun asos bo‘la olmaydi.
Tarix va kontekst
CNN va Saudiya Arabistonining davlat OAVlari 3-kuni ikkinchi uchuvchining shaxsi Ummon fuqarosi, 29 yoshli Hamam al-Hammami ekanini xabar qildi. U Birlashgan Arab Amirliklarida ummonlik ota va suriyalik onadan tug‘ilgan, bolaligini shu yerda o‘tkazgan va keyinchalik Ummon fuqaroligini olgan.
Associated Press agentligi Fors ko‘rfazi mamlakatlaridagi diplomat va boshqa bir manbani keltirib, al-Hammami avval Oman Air’da ishlaganini va ekstremistik qarashlari yuzasidan xavotirlar tufayli samolyot boshqarishdan chetlatilganini xabar qildi. Keyin u yerdagi ma’muriy lavozimga o‘tkazilgan va o‘tgan yili ishdan bo‘shagan. Biroq o‘sha paytdagi xavotirlarga sabab bo‘lgan qarashlar aynan nimaligi ma’lum emas.
Xabar qilinishicha, al-Hammami o‘tgan yili Royal Air Maroc aviakompaniyasining uch oylik ishga qabul qilish tekshiruvidan o‘ta olmaganidan so‘ng, joriy yilning fevralida Flydubai’ga ishga kirgan va sakkiz oy ishlagach, ushbu voqeani sodir etgan. Bu ishga qabul qilish jarayonida nimalar tekshirilgani haqida savollar tug‘diradi, biroq xabarlardagi ma’lumotlarning o‘zi Flydubai amalda qanday tekshiruv o‘tkazganini qat’iy aytish uchun yetarli emas. Asl xabarda, shuningdek, Fors ko‘rfazi mamlakatlaridan birining diplomati AP’ga Flydubai jinoiy tarixga e’tibor qaratgani, nomzodlarning radikallashuv belgilari kabi o‘tmishini esa chuqur o‘rganmaganga o‘xshashini aytgani keltirilgan.
Onlayn postlar ham tergov va xabarlarda dalil sifatida tilga olindi. CNN ma’lumotiga ko‘ra, voqeadan to‘qqiz soat o‘tib, o‘tgan oyning 30-kuni al-Hammamining LinkedIn profiliga Ayman az-Zavohiriy va Hummam Xalil al-Balaviy haqidagi videolar joylashtirilgan. Maqolada aytilishicha, al-Balaviy 2009-yilda Afg‘onistonda xudkushlik hujumini uyushtirib, AQSh Markaziy razvedka boshqarmasi xodimlari va yana bir necha kishini — jami 9 kishini o‘ldirgan. Videolar voqeadan oldin rejalashtirilgan vaqtda joylangan-joylanmagani tasdiqlanmagan.
Asl xabarda, shuningdek, 2021–2022-yillarda Twitter deb atalgan eski akkauntida Islom shariati va boshqa mavzularni ro‘kach qilib, ayollarni kamsituvchi postlar topilgani aytilgan. Bu postlar avvalgi ish faoliyatidan chetlatilgani bilan birga xabar qilingan, biroq alohida postlarning har biri jinoyat motivini yoki uyushgan aloqani isbotlashi boshqa masaladir.
Bu xabar nimani anglatadi
Ushbu voqea shunchaki bir uchuvchining avvalgi faoliyati bilan cheklanmay, aviakompaniyalar ishga qabul qilish jarayonida qanday xavf belgilarini aniqlashi va bu ma’lumotlarni qanday baholashi kerakligi haqida savol tug‘diradi. Biroq avval samolyot boshqarishdan chetlatilgani haqidagi faktning o‘zi Flydubai bu ma’lumotdan xabardor bo‘lganini yoki faqat shu fakt asosida ushbu voqeaning oldini olish mumkin bo‘lganini xulosa qilishga imkon bermaydi. Xabarda keltirilgan diplomatning bahosi — manbaga asoslangan izoh, aviakompaniyaning tekshiruv jarayoni rasman tasdiqlangani bilan bir xil emas.
Isroilning aviatsiya xavfsizligi bo‘yicha kelishuvlarida ham bo‘shliqlar borligi haqida e’tirozlar bildirildi. Isroil diplomatik aloqalari bo‘lmagan mamlakatlar fuqarosi bo‘lgan uchuvchilarning o‘z hududiga uchadigan reyslarni boshqarishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun xorijiy aviakompaniyalar bilan kelishuvlar tuzgan, biroq ummonlik al-Hammamini aniqlab, chetlatolmagan. Bu fuqarolikni mezon qilgan cheklov amaldagi parvoz xodimlarini tekshirish jarayonida ishlagan-ishlamaganini ko‘rib chiqish lozimligini anglatishi mumkin. Biroq kelishuvlarning batafsil qo‘llanish tartibi yoki bu safar nima sababdan tekshiruvdan o‘tib ketilgani xabarlarda aniqlashtirilmagan.
Tergovda qurolli guruhlar bilan aloqa aniqlanmagani haqidagi Fors ko‘rfazi mamlakatlari diplomatining izohini rasmiy yakuniy xulosadan farqlash kerak. Diplomat AP’ga davom etayotgan tergovda bunday aloqa topilmaganini, bu esa al-Hammami yolg‘iz harakat qilgan bo‘lishi mumkinligiga ishora qilishini aytgan. Boshqa tomondan, BAA bosh prokurori voqeani terrorchilik harakati deb atadi. Bu ikki izoh turli darajadagi ma’lumotlarga taalluqli, shuning uchun voqeaning tasnifi yoki motivi uzil-kesil aniqlangan, deb talqin qilmaslik kerak.
Siyosiy oqibatlar ham kuchaymoqda. Isroilda 27-kuni parlament saylovi bo‘lib o‘tadi, o‘ta o‘ng qarashdagi vazirlar esa voqeani islomiy terrorchi tashkilot hujumi deb atab, saylovchilardan qo‘llab-quvvatlash so‘ramoqda. Biroq tergovning xabar qilingan holatlari orasida qurolli guruhlar bilan aloqa aniqlanmagani haqidagi diplomat izohi ham bor. Tergov natijalari yakuniy tasdiqlanmaguncha siyosatchilarning ta’riflarini aniqlangan tergov faktlaridan farqlash muhim.
Masalan, o‘quvchi ushbu voqeada muayyan tashkilotning ko‘rsatmasi bo‘lgan, degan xulosaga kelmoqchi bo‘lsa, hozircha xabarlarda aytilgan videolar joylangan vaqtning o‘zi bunga asos bo‘la olmaydi. Hatto videolar oldindan rejalashtirilgan vaqtda joylangan-joylanmagani ham aniqlanmagan.
Tegishli tartiblar va yordam haqida ma’lumot
Taqdim etilgan materiallarda ushbu masala bo‘yicha o‘quvchilar foydalanishi mumkin bo‘lgan viza, yordam dasturi yoki ariza topshirish muddati haqida ma’lumot yo‘q. Ichki yuridik materiallarda jinoiy javobgarlik masalasi qilmishning mazmuni va maqsadi kabi aniq holatlarga qarab o‘zgarishi mumkinligi tushuntirilgan. Biroq bu material umumiy huquqiy ma’lumot bo‘lib, Birlashgan Arab Amirliklarida davom etayotgan tergovga bevosita tatbiq etiladigan huquqiy xulosa yoki al-Hammamiga qo‘yilgan ayblovning asosli-asossizligini izohlaydigan material emas.
Shu bois LinkedIn’dagi videolar yoki avvalgi postlarning mavjudligiga qarabgina huquqiy javobgarlik yoki jinoyat motivi haqida uzil-kesil xulosa qilmaslik kerak. Postlar qanday sharoitda joylangani va tergov natijalari aniqlanishi lozimligini yodda tutish kerak. (L1 manbasi)
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum bo‘lgan jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- Asl xabarda o‘tgan oyning 30-kuni Dubaydan Tel-Avivga uchayotgan Flydubai yo‘lovchi samolyotida ikkinchi uchuvchi samolyotni keskin sho‘ng‘itgani va yo‘lovchilar uni to‘xtatgani aytilgan.
- BAA bosh prokurori al-Hammami favqulodda vaziyatlar uchun mo‘ljallangan bolta bilan kapitanga hujum qilgani va boshqaruvni qo‘lga olishga uringani haqida ma’lum qilgan.
- AP keltirgan manbalar al-Hammami avval Oman Air’da samolyot boshqarishdan chetlatilgani, yerdagi ishga o‘tkazilgani va o‘tgan yili ishdan bo‘shaganini aytgan.
- CNN xabariga ko‘ra, voqeadan to‘qqiz soat o‘tib al-Hammamining LinkedIn profiliga tegishli videolar joylangan, biroq ular oldindan rejalashtirilgan vaqtda joylanganmi-yo‘qmi, tasdiqlanmagan.
- Isroil diplomatik aloqalari bo‘lmagan mamlakatlar fuqarosi bo‘lgan uchuvchilarning Isroilga uchadigan reyslarni boshqarishini cheklovchi kelishuvlar tuzgan, biroq ummonlik al-Hammamini aniqlab, chetlatolmagan.
Hozircha noma’lum bo‘lgan jihatlar
- Al-Hammami samolyotni keskin sho‘ng‘itishiga aniq nima sabab bo‘lgan?
- LinkedIn’dagi videolar voqeadan oldin rejalashtirilgan vaqtda joylanganmi?
- Tergov natijasida al-Hammami va qurolli guruhlar o‘rtasidagi aloqa aniqlanadimi?
- Flydubai ishga qabul qilish paytida qanday ma’lumotlarni tekshirgan va al-Hammamining Oman Air’da samolyot boshqarishdan chetlatilganidan xabardor bo‘lganmi?
- Isroilning aviakompaniyalar bilan tuzgan kelishuvi ushbu reys jarayonida nima sababdan ishlamagan?
O‘quvchilar nimalarni tekshirishi kerak
- Keyingi xabarlarda prokuratura bayonotlari va diplomatlar kabi anonim manbalarning izohlari qanday asos va qaysi vaqtda berilganini farqlab tekshiring.
- LinkedIn’dagi videolar joylangan vaqt va oldindan rejalashtirilganmi-yo‘qmi, shuningdek, tergov organlari jinoyat motivi va qurolli guruhlar bilan aloqa haqida nima deyishini tekshiring.
- Aviakompaniya tekshiruvi yoki Isroil bilan tuzilgan kelishuvlarga doir keyingi izohlar e’lon qilinsa, tasdiqlangan tartiblar va mas’uliyat kimga yuklanishi rasman ma’lum qilingan-qilinmaganiga e’tibor bering.
