Oliy suddagi bir o‘rin yuzasidan Prezident qarorgohi va Oliy sud o‘rtasidagi qarama-qarshilik cho‘zilmoqda. Oliy sud raisi Cho Hi-de 18-avgust kuni sobiq Oliy sud sudyasi No Tae-akning o‘rniga Teagu tuman sudi (대구지법) sudyasi Son Bong-gini Prezident Li Jae-myonga yozma ravishda nomzod etib ko‘rsatdi. Cho 6-oktabr kuni Milliy assambleyaning (국회) Qonunchilik va sud masalalari qo‘mitasida o‘tkazilgan parlament tekshiruvida nomzodni ko‘rsatish bilan Konstitutsiyada (헌법) belgilangan vakolati va majburiyati tugaganini aytdi. Prezident qarorgohi esa nomzodni qayta ko‘rsatish jarayonini imkon qadar tez boshlash haqidagi avvalgi talabini yana bildirdi. 8-oktabr holatiga ko‘ra, bu o‘rin 219 kundan beri bo‘sh.
Asosiy ma’lumot va vaziyat
Qarama-qarshilikning markazida Oliy sud sudyasi lavozimiga nomzodni qayta ko‘rsatish kerakmi yoki allaqachon ko‘rsatilgan nomzodni o‘z kuchida qoldirish kerakmi, degan masala turibdi. Cho parlament tekshiruvida Milliy assambleya ham, prezident ham Oliy sud raisining nomzod ko‘rsatishiga aralasha olmasligini aytdi. Prezident qarorgohi nomzodni qayta ko‘rsatishni talab qilmoqda. Xabarlarga ko‘ra, bu masala qariyb 50 kun davomida nomzodni qayta ko‘rsatish talabi va rad javobi, shuningdek, hukmron lagerning iste’foga chiqish talabi takrorlangan vaziyatga olib kelgan.
Siyosiy doiralarning tanqidi ham kuchaydi. Koreya Demokratik partiyasi (더불어민주당) rahbari Kim Min-sok 7-oktabr kuni Oliy sud raisi Choni o‘z xohishi bilan iste’foga chiqishga chaqirdi, partiya raisi o‘rinbosari Li Song-yun esa iste’fo va impichmentni tilga oldi. Deputat Pak Gyun-taek ham impichment masalasini ko‘rib chiqish kerakligini aytdi. Bosh vazir Han Song-suk Choni tanqid qilib, nomzod ko‘rsatilganidek tayinlansa, prezidentda tayinlash vakolati bo‘ladimi, deb so‘radi.
Biroq xabarlarga ko‘ra, Prezident qarorgohi va Demokratik partiya Cho ustidan impichment jarayonini yoki Konstitutsiyaviy sudga (헌법재판소) vakolatlar yuzasidan nizo bo‘yicha konstitutsiyaviy sudlovni boshlash masalasini hozircha ko‘tarmayapti. Xabarda buning sababi sifatida impichment uchun aniq qonunbuzarlikni aniqlash qiyinligi, vakolatlar yuzasidan nizo bo‘yicha sudlov natijasini esa oldindan aytib bo‘lmasligi ko‘rsatilgan. Bu ikki imkoniyat tilga olinayotganini haqiqiy jarayon boshlanganidan farqlash lozim.
Bu xabar nimani anglatadi?
Bu masala faqat tayinlov bo‘yicha kelishmovchilikdan iborat emas. Oliy sud ishlarni yakuniy bosqichda ko‘rib chiqadi va hukm chiqaradi. Bitta sudya o‘rni bo‘sh bo‘lsa ham Oliy sud hay’atlari va to‘liq tarkibida ishlarni ko‘rib chiqish hamda hukm chiqarish mumkin. Ammo xabarlarga ko‘ra, Sud ma’muriyati rahbarini hisobga olmaganda, 11 nafar Oliy sud sudyasi 12 nafar sudyaning ish yukini bajarishi kerak. Shu sababli bo‘sh o‘rin uzoq vaqt to‘ldirilmasa, Oliy suddagi ish yuklamasi yig‘ilib borishi va kassatsiya bosqichidagi sudlovga ta’sir qilishi mumkin, degan xavotirlar bildirilmoqda.
Oliy sudda ishlagan bir sudyaning aytishicha, sudyalardan biri uzoq vaqt yetishmasa, bu kassatsiya bosqichidagi ishlarga katta yuk bo‘ladi. Oliy suddagi bo‘sh o‘rin fuqarolarning sudda ko‘rilish huquqiga ta’sir qilishi mumkinligi haqidagi e’tirozlarni ishlarni ko‘rib chiqish va hukm chiqarish darhol to‘xtab qoladi, degan ma’noda emas, balki Oliy sudning ishlarni ko‘rib chiqish imkoniyati kamaygan vaziyat davom etishi mumkinligidan xavotir sifatida tushunish mumkin.
Masalan, Oliy sud qarorini kutayotgan ish ishtirokchisi o‘z ishi faqat bo‘sh o‘rin borligi sababli albatta kechikadi, deb xulosa qila olmaydi. Biroq bo‘sh o‘rin uzoq vaqt saqlanib qolsa, sudyalarga ko‘proq ish yuklanishi mumkin. Shu ma’noda tayinlov bo‘yicha kelishmovchilikni hal qilish sud faoliyati va sud qarorini kutayotgan odamlar uchun ham muhim masaladir.
Bo‘sh o‘rin keyingi tayinlovlarga ham ketma-ket ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Xabarda hozirgi bo‘sh o‘rin Oliy sud raisi Choning vakolat muddati kelasi yil iyunida tugaguniga qadar ham to‘ldirilmasligi mumkinligi taxmin qilingan. Shuningdek, kelasi yil may oyida vakolat muddati tugaydigan Oliy sud sudyasi Chon De-yopning o‘rniga tayinlovni ham Prezident qarorgohi bilan Oliy sud o‘rtasidagi nizo hal bo‘lmasa amalga oshirish qiyin bo‘lishi mumkinligi aytilgan. Biroq bu kelajakdagi vaziyat haqidagi taxmin, tayinlov haqiqatan kechikishi aniq bo‘ldi degani emas.
Tegishli tartiblar va yordamga oid ma’lumot
Bu masalada tilga olingan vakolatlar yuzasidan nizo bo‘yicha konstitutsiyaviy sudlov (권한쟁의심판) — davlat organlari yoki mahalliy hokimiyat organlari bir-birini vakolatiga tajovuz qilganlikda ayblab, nizolashadigan konstitutsiyaviy sudlov tartibi — har kim murojaat qila oladigan jarayon emas. Ichki huquqiy qo‘llanmaga ko‘ra, vakolatlar yuzasidan nizoda taraf bo‘la oladigan davlat organi yoki mahalliy hokimiyat organi o‘z vakolati buzilganini yoki buzilish xavfi borligini da’vo qilishi kerak; jismoniy shaxslar murojaat qila olmaydi.
Murojaat muddati bo‘yicha ikkala shart ham bajarilishi kerak. Vakolatlar yuzasidan nizo bo‘yicha konstitutsiyaviy sudlovga nizo sababidan xabar topilgan kundan boshlab 60 kun ichida va nizo yuzaga kelgan kundan boshlab 180 kun ichida murojaat qilish lozim. Bu ish bo‘yicha haqiqatda murojaat qilinadimi, murojaatni kim beradi va sudlovda qanday masalalar ko‘riladi — hozircha noma’lum. Shu sababli xabarda bunday sudlov ehtimoli tilga olinganining o‘zi murojaat yaqin orada berilishini yoki natijani oldindan aytish mumkinligini anglatmaydi.
Impichment bo‘yicha konstitutsiyaviy sudlov (탄핵심판) vakolatlar yuzasidan nizo bo‘yicha sudlovdan boshqa tartibda amalga oshiriladi. Huquqiy qo‘llanmaga ko‘ra, Milliy assambleya impichment e’lon qilish to‘g‘risida qaror qabul qilganidan keyin Konstitutsiyaviy sud mansabdor shaxs lavozimidan chetlatiladimi-yo‘qmi, shuni hal qiladi. Xabarda Cho ustidan impichment masalasiga doir aniq qonunbuzarlikni aniqlash qiyinligi qayd etilgan, biroq impichment bo‘yicha ayblov amalda e’lon qilingani aytilmagan.
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- Oliy sud raisi Cho Hi-de 18-avgust kuni Teagu tuman sudi sudyasi Son Bong-gini sobiq Oliy sud sudyasi No Tae-akning o‘rniga yozma ravishda nomzod etib ko‘rsatdi.
- Cho 6-oktabr kuni parlament tekshiruvida Milliy assambleya va prezident nomzod ko‘rsatish jarayoniga aralasha olmasligini, nomzod ko‘rsatish bilan Konstitutsiyada belgilangan vakolati va majburiyati tugaganini aytdi.
- Prezident qarorgohi nomzodni qayta ko‘rsatish jarayonini tez boshlash haqidagi pozitsiyasini yana tasdiqladi.
- 8-oktabr holatiga ko‘ra, bu o‘rin 219 kundan beri bo‘sh edi; Oliy sud bo‘sh o‘rin bo‘lganida ham ishlarni ko‘rib chiqishi va hukm chiqarishi mumkin.
Hozircha noma’lum jihatlar
- Prezident qarorgohi va Oliy sud raisi Cho bo‘sh o‘rinni to‘ldirish uchun qanday aniq choralar bo‘yicha kelishishi.
- Oliy sud sudyaligiga nomzodlarni tavsiya qilish qo‘mitasini (대법관후보추천위원회) qayta tuzish jarayoni haqiqatda boshlanishi yoki boshlanmasligi.
- Bu qarama-qarshilik yuzasidan impichment bo‘yicha ayblov yoki vakolatlar yuzasidan nizo bo‘yicha konstitutsiyaviy sudlovga murojaat amalda boshlanishi yoki boshlanmasligi.
- Bo‘sh o‘rin qachon to‘ldirilishi va bu Oliy suddagi ishlarni ko‘rib chiqishga qanday aniq o‘zgarishlar kiritishi.
O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak
- Keyingi nomzodni ko‘rsatish yoki nomzodlarni tavsiya qilish tartibida o‘zgarish bo‘lganini tekshirayotganda, e’lon qilingan choralarni siyosiy doiralarning talablari va taxminlaridan farqlash lozim.
- Vakolatlar yuzasidan nizo bo‘yicha konstitutsiyaviy sudlovga amalda murojaat qilinsa, kim murojaat qilganini, u o‘z vakolati buzilganini da’vo qilayotgan taraf ekanini hamda nizo sababidan xabar topilgan kundan boshlab 60 kunlik va nizo yuzaga kelgan kundan boshlab 180 kunlik ikkala muddatga ham rioya qilinganini tekshirish mumkin.
- Oliy sudda ish ko‘rilishini kutayotgan o‘quvchilar faqat bo‘sh o‘rin borligiga qarab o‘z ishining ko‘rilish muddati yoki natijasi haqida qat’iy xulosa qilmasdan, ishning rasmiy borishini tekshirganlari ma’qul.
